Prof. dr. Tarana Turan Rəhimli: Zemfira Məhərrəmlinin nəsrində etik diskurs, insan və tale poetikası
Böyük mənəvi quruluşlar – kiçik bir dünyanın içində
“Nəticə etibarilə, “Bu dünya çox kiçikdir…” kitabı müasir Azərbaycan nəsrində etik diskursun, narrativ strategiyanın və insan antropologiyasının uğurlu sintezini təmsil edir. Bu hekayə və povestlərdə dünya ona görə kiçikdir ki, insanın mənəvi seçimi qlobal nəticələr doğurur. Zemfira Məhərrəmli oxucunu hazır cavablarla deyil, etik məsuliyyətlə düşünməyə sövq edən açıq mətnlər yaradır.”
Təranə Turan Rəhimli
Filologiya elmləri doktoru, professor
Müasir Azərbaycan nəsrində getdikcə daha çox insanın daxili aləmi, mənəvi seçimləri, taleyin fərdi şüurda yaratdığı etik gərginlik və dram ön plana çıxır. Bu baxımdan Zemfira Məhərrəmlinin nəsri “kiçik dünya” kimi təqdim olunan, lakin mahiyyət etibarilə geniş fəlsəfi və mənəvi məna daşıyan bədii mətnlər toplusu kimi seçilir. Onun əsərlərində gündəlik həyatın adi situasiyaları, xırda detallar və lokal insan taleləri böyük mənəvi konstruksiyaların daşıyıcısına çevrilir; insanın vicdan qarşısında mövqeyi, məsuliyyət hissi, taleyə passiv boyun əymə və ya daxili üsyan poetik sistem daxilində təqdim olunur.
Zemfira Məhərrəmlinin nəsrində diqqəti cəlb edən əsas yaradıcı məziyyətlər etik diskursun formalaşma xüsusiyyətləri, insan–tale münasibətlərinin bədii-poetik ifadə imkanları və mənəvi problematikanın əsasını təşkil edən estetik mexanizmlərdir. Onun “Bu dünya çox kiçikdir…” adlı hekayə və povestlər toplusu müasir Azərbaycan nəsrinin narrativ strukturunda etik problematikanın davamlı və dərin inkişafı baxımından xüsusi elmi maraq doğuran bədii sistemdir.
Burada “kiçik dünya” anlayışı yalnız metaforik məna daşımır, həm də intratekstual poetik prinsip kimi çıxış edir və hadisələrin, talelərin, insan münasibətlərinin sıx məkan-zaman koordinatlarında təqdim olunmasını şərtləndirir. Müəllifin narrativ dünyasında insan taleləri təcrid olunmuş şəkildə deyil, etik və psixoloji münasibətlərin vahidliyi içində mövcuddur.
Kitaba daxil edilən hər bir əsərin bədii strukturu antropoloji fokusla, insan faktorunu önə çəkən estetik baxışla səciyyələnir. Burada hadisə yox, insan əsasdır; daha dəqiq desək, hadisəni formalaşdıran insanın mənəvi seçimidir. Bu baxımdan Zemfira Maharramlinin nəsri klassik süjet yönümlü deyil, etik-semantik xarakter daşıyır. Hadisələr səbəb–nəticə zənciri ilə deyil, vicdanın daxili impulsları ilə idarə olunur.
Məhz bu səbəbdən “Bu dünya çox kiçikdir…” kitabında toplanmış mətnlərin poetikası etik narrativ prinsiplərin prizmasından formalaşır.
“Niyə anam gəlmədi?” hekayəsi etik narrasiyanın mərkəzi nümunəsidir. Burada pandemiya təkcə tarixi-sosial fon deyil, həm də insan münasibətlərini deformasiyaya uğradan qlobal amil kimi çıxış edir. Əsas obraz Ləmanın psixoloji realizmi bir neçə müstəvidə qurulur. Onun daxili monoloqları, tərəddüdləri və qərarları postfreydçi psixoloji ədəbi tənqidin “daxili konflikt” anlayışı ilə izah edilə biləcək dərinliyə malikdir.
Ləman eyni zamanda ana, həkim və sosial subyektdir və bu rollar arasındakı gərginlik hekayənin əsas dramatik enerjisini təşkil edir.
Əsərdə qəhrəmanın yeddi yaşlı qızına yazdığı məktub xüsusi narrativ funksiyaya malikdir:
“Ölənlərin sayı artdıqca burada elə ağrılı anlar olur ki… Bəlkə də səbəbsiz yerə baş verən hər şeyi sənə yazıram. Sənin kiçik yumruğun boyda ürəyin bu ağrılara tab gətirməz. Qırılmış olsam da, bu məktubu yazarkən özümü günahlandırıram. Bu qədər həssas bir dövrdə həyata sevgimizi itirməməliyik.”
(Maharramli Z., Bu dünya çox kiçikdir…, Bakı: Vektor, 2022, s. 7)
Məktub epistolyar janr elementi olmaqla yanaşı, etik mövqenin verbal ifadəsidir. Burada qəhrəmanın daxili məsuliyyət hissi, vicdanla üzləşməsi və taleyə münasibəti diskursiv şəkildə ifadə olunur. “Burada olmalıyam, çünki xəstələr məni gözləyir” məntiqi fərdi hisslə ictimai məsuliyyət arasındakı dəyərlər iyerarxiyasını aydın göstərir.
Zemfira Maharramlinin nəsrində etik konflikt sadəcə süjet hadisəsi deyil, mətni müəyyən edən ontoloji prinsipdir. Etik dilemma epizodik deyil, mətni əvvəldən sona qədər müşayiət edən semantik gərginlik yaradır. Bu xüsusiyyət müəllifin nəsrini etik realizm çərçivəsində səciyyələndirməyə imkan verir.
Etik realizm insan davranışını mənəvi ölçülərlə təhlil edən poetik sistemdir. Maharramlinin obrazları “yaxşı” və “pis”ə bölünmür; onlar etik qeyri-müəyyənlik şəraitində qərar verən insanlardır.
Bu yanaşma “On iki yaşın sevinci”, “Bax, dünya nə qədər dardır…”, “Qaranlıq bir gecə” hekayələrində də aydın görünür. Ana obrazı müəllifin nəsrində yalnız ailə institutu deyil, etik arxetip kimi çıxış edir. Zamanın psixoloji genişlənməsi, məkanın poetikası, talelərin deterministik şəkildə kəsişməsi, səssizliyin semantikası – bütün bunlar Maharramlinin etik-narrativ sisteminin əsas elementləridir.
Müəllifin üslubu minimalist poetika ilə səciyyələnir. Artıq söz, təsadüfi detal yoxdur; hər epizod mənəvi yük daşıyır. Daxili monoloqlar, məktublar və qısa dialoqlar psixoloji dərinlik yaradan əsas vasitələrdir. Səssizlik burada zəiflik deyil, etik düşüncə formasıdır.
Dünya ədəbiyyatı kontekstində Maharramlinin nəsri Çexovun “fabulasız fabula” prinsipini, Kamyunun “Taun” romanındakı kollektiv fəlakət motivini, Alice Munronun psixoloji dönüş nöqtələrini xatırladır, lakin imitasiya etmir. Müəllif qlobal ədəbi modelləri milli-mənəvi təcrübədən süzərək özünəməxsus etik-narrativ sistem yaradır.
Nəticə olaraq, “Bu dünya çox kiçikdir…” kitabı müasir Azərbaycan nəsrində etik diskursun, narrativ strategiyanın və insan antropologiyasının uğurlu sintezidir. Bu mətnlər oxucunu emosional reaksiyadan çox, mənəvi məsuliyyətlə üz-üzə qoyur. Dünya kiçikdir, çünki insanın verdiyi hər qərar başqasının həyatına təsir edir. Zemfira Maharramli insanı hadisələrin kölgəsində deyil, etik seçimlərin mərkəzində təqdim edərək müasir ədəbiyyat üçün mühüm estetik model yaradır.
Təranə Turan Rəhimli
Filologiya elmləri doktoru, professor
Müasir Azərbaycan nəsrində getdikcə daha çox insanın daxili aləmi, mənəvi seçimləri, taleyin fərdi şüurda yaratdığı etik gərginlik və dram ön plana çıxır. Bu baxımdan Zemfira Məhərrəmlinin nəsri “kiçik dünya” kimi təqdim olunan, lakin mahiyyət etibarilə geniş fəlsəfi və mənəvi məna daşıyan bədii mətnlər toplusu kimi seçilir. Onun əsərlərində gündəlik həyatın adi situasiyaları, xırda detallar və lokal insan taleləri böyük mənəvi konstruksiyaların daşıyıcısına çevrilir; insanın vicdan qarşısında mövqeyi, məsuliyyət hissi, taleyə passiv boyun əymə və ya daxili üsyan poetik sistem daxilində təqdim olunur.
Zemfira Məhərrəmlinin nəsrində diqqəti cəlb edən əsas yaradıcı məziyyətlər etik diskursun formalaşma xüsusiyyətləri, insan–tale münasibətlərinin bədii-poetik ifadə imkanları və mənəvi problematikanın əsasını təşkil edən estetik mexanizmlərdir. Onun “Bu dünya çox kiçikdir…” adlı hekayə və povestlər toplusu müasir Azərbaycan nəsrinin narrativ strukturunda etik problematikanın davamlı və dərin inkişafı baxımından xüsusi elmi maraq doğuran bədii sistemdir.
Burada “kiçik dünya” anlayışı yalnız metaforik məna daşımır, həm də intratekstual poetik prinsip kimi çıxış edir və hadisələrin, talelərin, insan münasibətlərinin sıx məkan-zaman koordinatlarında təqdim olunmasını şərtləndirir. Müəllifin narrativ dünyasında insan taleləri təcrid olunmuş şəkildə deyil, etik və psixoloji münasibətlərin vahidliyi içində mövcuddur.
Kitaba daxil edilən hər bir əsərin bədii strukturu antropoloji fokusla, insan faktorunu önə çəkən estetik baxışla səciyyələnir. Burada hadisə yox, insan əsasdır; daha dəqiq desək, hadisəni formalaşdıran insanın mənəvi seçimidir. Bu baxımdan Zemfira Maharramlinin nəsri klassik süjet yönümlü deyil, etik-semantik xarakter daşıyır. Hadisələr səbəb–nəticə zənciri ilə deyil, vicdanın daxili impulsları ilə idarə olunur.
Məhz bu səbəbdən “Bu dünya çox kiçikdir…” kitabında toplanmış mətnlərin poetikası etik narrativ prinsiplərin prizmasından formalaşır.
“Niyə anam gəlmədi?” hekayəsi etik narrasiyanın mərkəzi nümunəsidir. Burada pandemiya təkcə tarixi-sosial fon deyil, həm də insan münasibətlərini deformasiyaya uğradan qlobal amil kimi çıxış edir. Əsas obraz Ləmanın psixoloji realizmi bir neçə müstəvidə qurulur. Onun daxili monoloqları, tərəddüdləri və qərarları postfreydçi psixoloji ədəbi tənqidin “daxili konflikt” anlayışı ilə izah edilə biləcək dərinliyə malikdir.
Ləman eyni zamanda ana, həkim və sosial subyektdir və bu rollar arasındakı gərginlik hekayənin əsas dramatik enerjisini təşkil edir.
Əsərdə qəhrəmanın yeddi yaşlı qızına yazdığı məktub xüsusi narrativ funksiyaya malikdir:
“Ölənlərin sayı artdıqca burada elə ağrılı anlar olur ki… Bəlkə də səbəbsiz yerə baş verən hər şeyi sənə yazıram. Sənin kiçik yumruğun boyda ürəyin bu ağrılara tab gətirməz. Qırılmış olsam da, bu məktubu yazarkən özümü günahlandırıram. Bu qədər həssas bir dövrdə həyata sevgimizi itirməməliyik.”
(Maharramli Z., Bu dünya çox kiçikdir…, Bakı: Vektor, 2022, s. 7)
Məktub epistolyar janr elementi olmaqla yanaşı, etik mövqenin verbal ifadəsidir. Burada qəhrəmanın daxili məsuliyyət hissi, vicdanla üzləşməsi və taleyə münasibəti diskursiv şəkildə ifadə olunur. “Burada olmalıyam, çünki xəstələr məni gözləyir” məntiqi fərdi hisslə ictimai məsuliyyət arasındakı dəyərlər iyerarxiyasını aydın göstərir.
Zemfira Maharramlinin nəsrində etik konflikt sadəcə süjet hadisəsi deyil, mətni müəyyən edən ontoloji prinsipdir. Etik dilemma epizodik deyil, mətni əvvəldən sona qədər müşayiət edən semantik gərginlik yaradır. Bu xüsusiyyət müəllifin nəsrini etik realizm çərçivəsində səciyyələndirməyə imkan verir.
Etik realizm insan davranışını mənəvi ölçülərlə təhlil edən poetik sistemdir. Maharramlinin obrazları “yaxşı” və “pis”ə bölünmür; onlar etik qeyri-müəyyənlik şəraitində qərar verən insanlardır.
Bu yanaşma “On iki yaşın sevinci”, “Bax, dünya nə qədər dardır…”, “Qaranlıq bir gecə” hekayələrində də aydın görünür. Ana obrazı müəllifin nəsrində yalnız ailə institutu deyil, etik arxetip kimi çıxış edir. Zamanın psixoloji genişlənməsi, məkanın poetikası, talelərin deterministik şəkildə kəsişməsi, səssizliyin semantikası – bütün bunlar Maharramlinin etik-narrativ sisteminin əsas elementləridir.
Müəllifin üslubu minimalist poetika ilə səciyyələnir. Artıq söz, təsadüfi detal yoxdur; hər epizod mənəvi yük daşıyır. Daxili monoloqlar, məktublar və qısa dialoqlar psixoloji dərinlik yaradan əsas vasitələrdir. Səssizlik burada zəiflik deyil, etik düşüncə formasıdır.
Dünya ədəbiyyatı kontekstində Maharramlinin nəsri Çexovun “fabulasız fabula” prinsipini, Kamyunun “Taun” romanındakı kollektiv fəlakət motivini, Alice Munronun psixoloji dönüş nöqtələrini xatırladır, lakin imitasiya etmir. Müəllif qlobal ədəbi modelləri milli-mənəvi təcrübədən süzərək özünəməxsus etik-narrativ sistem yaradır.
Nəticə olaraq, “Bu dünya çox kiçikdir…” kitabı müasir Azərbaycan nəsrində etik diskursun, narrativ strategiyanın və insan antropologiyasının uğurlu sintezidir. Bu mətnlər oxucunu emosional reaksiyadan çox, mənəvi məsuliyyətlə üz-üzə qoyur. Dünya kiçikdir, çünki insanın verdiyi hər qərar başqasının həyatına təsir edir. Zemfira Maharramli insanı hadisələrin kölgəsində deyil, etik seçimlərin mərkəzində təqdim edərək müasir ədəbiyyat üçün mühüm estetik model yaradır.
Tərcümə: Dr. Mujë Buçpapaj (ingilis dilindən)
Azərbaycan.media saytının tərcümə şöbəsi.