Çağdaş Azərbaycan poeziyasında Vətən anlayışı yalnız xəritədə görünən sərhədlərlə məhdudlaşmır. Bu anlayış həm də insanın ruhunda kök salan, nəsillərin yaddaşında yaşayan, anaların laylasında səslənən müqəddəs bir dəyərdir. Bu dəyəri poeziyada özünəməxsus tərzdə təqdim edən şairələrdən biri Nəzakət Məmmədlidir.Onun misralarında Vətən – torpağın qoxusundan başlayır, dağların əzəmətinə, çayların axarına, kəndlərin sükutuna qədər uzanır. Vətən – anaların gözlərindəki ümid işığıdır, əsgərlərin sinəsində döyünən qeyrət ritmidir, səngərlərin daşında yazılmış müqəddəs anddır.
Nəzakət Məmmədlinin poeziyasında Vətən bir bütöv ruh kimi təsvir olunur: torpaqla göyün arasında körpü salan, keçmişi bu günə, bu günü sabaha bağlayan bir ruh. Onun şeirlərində Vətən həm uşaq gülüşündə, həm də şəhid məzarında yaşayır; həm bayrağın dalğasında, həm də xalqın dua səsində səslənir.
“Mən zabit anasıyam!” şeiri çağdaş poeziyamızda ana obrazının həm qürurlu, həm də ağrılı tərəflərini birləşdirən nadir nümunələrdəndir. Burada ana yalnız övlad böyüdən qadın deyil, həm də Vətənin sərhədində dayanan mənəvi sipər, xalqın iradəsini qoruyan müqəddəs bir simvol kimi təqdim olunur.
Şairə zabit anasının dilindən söyləyir:
“Bir cəsur, bir qəhrəman oğul böyütmüşəm mən…”
Bu misra sadəcə bir övladın böyüməsini deyil, bütöv bir millətin gələcəyini, Vətənin müdafiəsini, torpağın toxunulmazlığını ifadə edir. Ana obrazı burada həm sevgi, həm fədakarlıq, həm də qürurla yoğrulmuş bir taleyi daşıyır. Onun göz yaşları yalnız şəxsi dərdin ifadəsi deyil, həm də xalqın ümumi ağrısının səsi kimi səslənir.
Nəzakət Məmmədli bu şeirdə ananı bir növ səngərin görünməz qəhrəmanı kimi təsvir edir: o, oğlunun sinəsində döyünən ürəkdir, onun addımlarında səslənən gücdür, onun baxışında parlayan Vətən sevgisidir. Ana həm oğlunun taleyində, həm də Vətənin taleyində iştirak edir.
“Bayrağına, himninə, şərəfinə and içən – zabit anasıyam mən!” misralarında ana obrazı sadəcə bir ailənin dayağı deyil, bütöv bir millətin mənəvi sütunu kimi səslənir. Burada ana qüruru ilə Vətən məsuliyyəti birləşir; onun sinəsindəki ağrı da, gözlərindəki işıq da oğlunun səngərdəki mövqeyi ilə birləşərək görünməz, lakin sarsılmaz bir bağ yaradır. Ana gecələrin yuxusuzluğunu oğlunun səngərdəki növbəsi ilə paylaşır, onun hər addımında öz ürək döyüntüsünü eşidir.
“Bu torpaq” şeirində isə Vətən anlayışı daha geniş miqyasda, fəlsəfi və tarixi çalarlarla təqdim olunur. Torpaq burada sadəcə coğrafi məkan deyil, babaların əmanəti, anaların laylası, millətin ismətidir.
“Yurd dediyim bu torpaq
Babamın əmanəti,
Anamın laylasıdır.”
Bu misralarda torpaq canlı bir varlıq kimi təsvir olunur – o, həm qorunmalı, həm sevilməli, həm də müqəddəsləşdirilməlidir. Şairə torpağı bir ana kimi qucaqlayır, bir övlad kimi sevir, bir əmanət kimi qoruyur. Vətən burada həm keçmişin yadigarı, həm bu günün nəfəsi, həm də gələcəyin məsuliyyətidir.
Nəzakət Məmmədlinin poeziyasında torpaq – babaların dua səsi, anaların laylası, övladların gələcək ümididir. Bu şeirlərdə Vətən anlayışı yalnız bir coğrafi məkan deyil, həm də mənəvi varlıq, əbədi məsuliyyət, nəsillər arasında körpü kimi təqdim olunur.
Şairə torpağı canlı varlıq kimi təqdim edir – onu sevir, qoruyur, müqəddəsləşdirir. Bu yanaşmada torpaq sadəcə coğrafi məkana çevrilmir, həm ana kimi qucaqlayan, həm övlad kimi sevilən, həm də əbədi məsuliyyət kimi qorunan bir varlıq olur. Bu şeirdə Vətən həm anaların gözündəki ümid, həm övladların gələcək arzusu, həm də nəsillərin boynuna düşən müqəddəs borc kimi səslənir.
“Vətən” şeiri Nəzakət Məmmədli poeziyasında tarixi yaddaşın və milli kimliyin güclü poetik ifadəsidir. Burada Vətən obrazı Laçın qayalarının möhkəmliyindən Babəkin üsyan ruhuna, Xətainin qılıncının parıltısından Ələsgərin sazının ahənginə qədər uzanır. Bu obrazlar göstərir ki, Vətən yalnız bu günün reallığı deyil, həm də keçmişin mirası, gələcəyin ümididir.
“İlahi sevgiylə yoğrulubdusa,
Hər duyğu Vətəndi, hər ürək Vətən.”
Bu misralar Vətənin insanın daxilində yaşadığını, hər duyğunun, hər nəfəsin Vətənlə bağlı olduğunu poetik dillə ifadə edir. Şairə burada Vətəni yalnız xarici məkan kimi deyil, daxili aləmin ayrılmaz parçası kimi təqdim edir.
“Əsgər baxışları, əsgər səsləri” və “Səngər” şeirlərində isə Vətən anlayışı birbaşa döyüş mövqeyinə daşınır. Əsgərin addımı, baxışı, səsi müqəddəslik statusu qazanır. Bu misralarda Vətən anlayışı konkretləşir: səngərdə duran əsgərin nəfəsi, onun gözlərindəki iradə, onun səsindəki güc Vətənin canlı ifadəsinə çevrilir.
“Əsgərdən başlanır Vətən duyğusu,
Harda əsgər varsa, orda Vətən var.”
Bu fikir Nəzakət Məmmədli poeziyasının əsas ideya xəttini açıq şəkildə ifadə edir. Vətən yalnız torpaq deyil, həm də onu qoruyan iradədir. Əsgərin varlığı Vətənin varlığı deməkdir.
“Səngər” şeiri isə haqqla nahaqqın sərhədi kimi təqdim olunur. Burada səngər sadəcə hərbi mövqe deyil, həm də ədalətin, vicdanın, milli iradənin qorunduğu müqəddəs xəttdir. Şairə səngəri bir növ mənəvi məkan kimi təsvir edir – orada yalnız güllə səsləri deyil, həm də haqqın səsi eşidilir.
“Haqq ilə nahaqqın arası – səngər.”
Burada səngər təkcə hərbi mövqe deyil, mənəvi ölçü, tarixi məsuliyyət və şəhid qanı ilə müqəddəsləşmiş bir məkandır.
Ümumilikdə, Nəzakət Məmmədlinin bu şeirləri Azərbaycan poeziyasında Vətən mövzusunun ana duyğusu, əsgər qeyrəti və tarixi yaddaşla vəhdət təşkil etdiyini göstərir. Bu poeziya oxucunu təkcə duyğulandırmır, həm də məsuliyyətə çağırır – torpağa, Vətənə, şəhidə və əsgərə qarşı məsuliyyətə.
Nəzakət
Təbəssümü kainatda günəşmiş,
Bənizi də, işləri də gözəlmiş.
Mən deyirəm, çox şairlər deməmiş:
Nəzakətli Nəzakətdi — Nəzakət!
Xeyirxahlıq etmək üçün doğulub,
Xəmiri də saf mayayla yoğrulub.
Bineyi qədimdən gözü tox olub:
Nəzakətli Nəzakətdi — Nəzakət!
Bu dünyaya pəncərədi gözləri,
Bir naxışdı, mənzərədi sözləri.
Aydın, nurlu günlərədi izləri:
Nəzakətli Nəzakətdi — Nəzakət!
“Yada düşdü” dərgisilə özünü,
Təsdiq edib “ay maşallah” sözünü.
Çox sevirəm cənublu el qızını:
Nəzakətli Nəzakətdi — Nəzakət!
Müəllif: Fuad Biləsuvarlı
Prezident və Həsən bəy Zərdabi mükafatçısı