Poema janrının bugünkü durumu: ənənədən müasirliyə uzanan problemli yol
Azərbaycan.media xəbər verir ki, poema janrı ətrafında aparılan son geniş müzakirənin 1977-ci ilə təsadüf etməsi (“Poema: axtarışlar, perspektivlər”, Ədəbiyyat və incəsənət qəzeti, 29 oktyabr 1977) Azərbaycan ədəbi-mədəni yaddaşı üçün düşündürücü faktdır. Aradan keçən onilliklər bu janrın sanki “səssizliyə məhkum edildiyi” təəssüratını yaradır. Tarixi kökləri Xaqaninin “Mədain xərabələri”ndən başlayan, Nizami və Füzuli epoxalarında zirvəyə yüksələn, XX əsrdə A.Səhhət, M.Hadi, H.Cavid, daha sonra R.Rza, Ə.Kərim, S.Vurğun, B.Vahabzadə, M.Araz və başqalarının yaradıcılığında intellektual-estetik manevrlərlə zənginləşən poema bu gün niyə az xatırlanır?
İlk baxışda “poema yoxdur” qənaəti formalaşsa da, dərin baxış göstərir ki, problem janrın yoxluğunda deyil, onun müzakirə və dəyərləndirilmə mexanizmlərinin zəifləməsindədir. 1980-ci illərin əvvəllərində “Ədəbi proses” məcmuələrində Y.Qarayev, Ş.Salmanov, Ş.Alışanlının problematik məruzələrindən sonra poema janrı ədəbi yekunların kənarında qalıb. Halbuki janrın yenidən nəzərdən keçirilməsinə, problemlərinin sistemli təhlilinə ciddi ehtiyac var.
Janrın geri çəkilməsinin səbəbləri
Müşahidələr göstərir ki, son 30–40 ildə poema janrına müraciət xeyli azalıb. Bunun əsas səbəblərindən biri gənc yazarların daha çox roman janrına yönəlməsidir. Gənc müəlliflər bir neçə şeirdən sonra iri forma axtarışına çıxaraq poemaya deyil, birbaşa romana üz tuturlar. Halbuki fikir genişliyinin poetik ifadəsi üçün poema hələ də əlverişli imkanlar təqdim edir.
Digər mühüm problem lirizmin epik təsviri üstələməsidir. Süjetli, xarakterli poemalar demək olar ki, azalıb, yerini poema-monoloq, poema-dialoq, süjetsiz poema formaları alıb. Bu meyl təkcə son illərin deyil, hələ 1970-ci illərdə müzakirə olunan prosesin davamıdır və fərdin, şair “mən”inin önə çıxması ilə bağlıdır.
Mövzu dairəsi və nəsillər fərqi
Bu gün poema janrına əsasən orta və yaşlı nəsil şairlər müraciət edir. Onların yaradıcılığında Qarabağ dərdi, yurd nisgili, şəhid obrazları, Xocalı faciəsi aparıcı mövzular kimi çıxış edir. Ələkbər Salahzadənin “Xocalı xəcilləri”, Fikrət Qocanın “Şəhidlər Xiyabanı”, Zəlimxan Yaqubun “Şuşa”, Ədalət Əsgəroğlunun “Xocam, Xocalı”, Musa Ələkbərlinin “Mübariz” və digər poemalar bu xəttin davamıdır. Bu əsərlərdə qəhrəmanlıq kultu, mübarizlik ruhu və milli ağrı aparıcıdır.
Ədalət Əsgəroğlunun “Xocam, Xocalı” poemasında Xocalı ziyalı obrazı kimi təqdim olunur, onun faciəsi mənəvi aşınmanın simvoluna çevrilir. Zəlimxan Yaqubun “Şuşa şikəstəsi” isə iyirmi ildən artıq zaman keçməsinə baxmayaraq Şuşa ağrısının hələ də necə diri qaldığını göstərir.
Fəlsəfi və simvolik axtarışlar
Son illərdə qan yaddaşı, tarixi unutqanlıq və mənəvi deqradasiya mövzuları poemalarda güclənib. Saday Şəkərlinin “Lənətlənmiş cənnət”, Fikrət Qocanın “Cənnətdən qovulanlar”, Balayar Sadiqin “Qan”, “Yol”, “Başdaşı”, “Bir ovuc yaddaş torpağı” poemaları bu qəbildəndir. Bu əsərlərdə mifoloji və fəlsəfi simvollar vasitəsilə müasir insanın mənəvi böhranı ifadə olunur.
Balayar Sadiqin poemalarında metaforik yük güclü olsa da, bəzən assosiativ pərakəndəlik bütövlüyə mane olur. Buna baxmayaraq, “Bir ovuc yaddaş torpağı” və “Zindan görüşləri” epik-lirik vəhdəti ilə seçilir.
Tarixi şəxsiyyətlər və poema-ithaflar
Çağdaş poeziyada poema-ithaf janrı da geniş yayılıb. Heydər Əliyevə, Xudu Məmmədova, Babəkə, Çingiz Aytmatova və digər tarixi-mədəni şəxsiyyətlərə həsr olunmuş əsərlər milli yaddaşı diri saxlamaq məqsədi daşıyır. Elxan Zal Qaraxanlının “Anıt Məzar dastanı”, E.İskəndərzadənin “Bu qala bizim qala” poemaları bu baxımdan diqqətəlayiqdir.
Postmodern yanaşmalar
Kamal Abdullanın “Nar çiçəkləri” kitabında yer alan “Dədə Qorqud” motivli poemalar isə postmodern estetikada poema janrının yeni imkanlarını göstərir. İntertekstuallıq, fləşbək, mifin yeni oxunuşu bu əsərlərin əsas xüsusiyyətidir.
Ümumi nəticələr
Aparılan müşahidələr göstərir ki:
-
Poema janrına müraciət azalıb.
-
Süjet və xarakter zəifləyib, kollaj tipli mətnlər üstünlük təşkil edir.
-
Mövzu dairəsi əsasən Qarabağ və milli ağrılarla məhdudlaşıb.
-
Müasir estetik-fəlsəfi təmayüllər yetərincə əksini tapmır.
-
Poetik dilin obrazlılığı və cazibəsi zəifləyib.
Bütün bunlara baxmayaraq, poema janrı ilə bağlı bədbinliyə qapılmaq doğru olmaz. Janr yaşayır, sadəcə, dərin tədqiqata, sağlam müzakirəyə və yeni poetik nəfəsə ehtiyac duyur. Gözlənilən böyük əsər bəlkə də artıq yazılmaqdadır – yetər ki, şairlər bu qədim və zəngin janrı yaşatmaqda israrlı olsunlar.