Ailə modeli və sağlam münasibətlərin psixologiyası
Azərbaycan.media xəbər verir ki, ailə insan həyatında ilk sosial mühit, ilk emosional bağ və ilk münasibət modelidir. Psixologiyada ailə fərdin şəxsiyyətinin formalaşdığı əsas sistem kimi qəbul edilir. Bu sistem daxilində insan sevgi, bağlılıq, konflikt, məsuliyyət, rol bölgüsü və emosional ifadə kimi fundamental bacarıqları öyrənir. Beləliklə, ailə yalnız bioloji deyil, həm də psixoloji və sosial məktəb funksiyasını daşıyır.
Lakin müşahidələr göstərir ki, böyüdüyümüz ailədə öyrəndiyimiz münasibət modellərini yeni qurduğumuz münasibətlərə avtomatik tətbiq etmək çox zaman problemlərə yol açır. Hər bir münasibət özünəməxsus dinamikaya və ehtiyaclara malikdir.
Ailəvi rol modellərinin psixoloji təsiri
Uşaqlıqda valideynlər və ailə üzvləri uşağın dünyanı qavrama formasını müəyyən edir. Uşaq ailədə:
Mübahisələrin necə həll olunduğunu
Emosiyaların necə ifadə edildiyini
Sevginin necə göstərildiyini
Problemlərin necə həll olunduğunu
müşahidə edərək öyrənir. Psixoloji baxımdan bu proses modelləşmə yolu ilə öyrənmə adlanır – uşaq gördüyünü “normal” hesab edir və gələcək münasibətlərində təkrar edir. Məsələn, ailədə konfliktlər aqressiya və susqunluqla həll olunurdusa, yetkinlikdə də oxşar davranışlar müşahidə oluna bilər.
Yeni münasibətlərdə ailə modellərinin riskləri
Azərbaycanda aparılan müşahidələr göstərir ki, bir çox cütlükdə problemlərin kökündə ailədən öyrənilmiş davranışlar dayanır:
-
Ünsiyyət pozuntuları – duyğuların ifadə olunmadığı mühitdə böyüyən insanlar hisslərini ifadə etməkdə çətinlik çəkir.
-
Sağlam olmayan dəyərlərin təkrarlanması – həddindən artıq fədakarlıq və şəxsi sərhədlərin olmaması emosional asılılıq və nəzarət problemlərinə gətirib çıxara bilər.
-
Emosional yüklənmə və xroniki stress – gərgin ailə mühitində böyüyən fərdlər daim narahatlıq və daxili gərginlik yaşaya bilər.
-
Ehtiyacların toqquşması – ailədə formalaşan rollar yeni münasibətdə qarşı tərəfin ehtiyacları ilə uyğun gəlməyə bilər, bu da narazılıqlar yaradır.
Sağlam münasibət üçün psixoloji yanaşma
Sağlam münasibət keçmişin avtomatik təkrarı deyil, şüurlu seçimlərin nəticəsidir:
Şüurlu və açıq ünsiyyət – hər iki tərəf ailədən gətirdiyi davranışları tanıyıb müzakirə etməlidir.
Sərhədlərin qorunması – sevgi nəzarət deyil, hörmətdir.
Özünüdərk və şəxsi inkişaf – ailə təcrübəsini dərk etmək və lazım gəldikdə dəyişmək münasibətin keyfiyyətini artırır.
Ailə, insanın psixoloji əsaslarının formalaşdığı ilk mühit olsa da, hər ailə modeli sağlam münasibət üçün uyğun deyil. Münasibətlərin davamlılığı keçmişi olduğu kimi təkrarlamaqdan yox, onu şüurlu şəkildə yenidən formalaşdırmaqdan keçir.
Nəticə: Sağlam münasibət – iki fərdin qarşılıqlı hörmət, empatiya və sərhədlər üzərində yeni bir sistem qurmasıdır ki, bu da münasibətlərin uzunömürlü və dərin olmasına zəmin yaradır.
Psixoloq: M. Almara Ağaqızı
PRİM – “Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzi”nin direktoru
Əlaqə: Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığı
Mobil: 050 777 80 04
Instagram: almara.melikova.aga_qizi