Sosial ədalətsizlik insan cəmiyyətinin ən qədim və ən ağrılı problemlərindən biri kimi bütün tarixi mərhələlərdə mövcud olmuş, zaman dəyişdikcə yalnız formaca yenilənmiş, mahiyyət etibarilə isə eyni haqsız bölgü, eyni zülm və eyni insan faciələri ilə davam etmişdir. Məhz bu səbəbdən ədəbiyyat yaranan gündən sosial ədalətsizliyin həm canlı salnaməsi, həm də ona qarşı mənəvi mübarizənin əsas tribunasına çevrilmişdir, çünki ədəbiyyat insanın daxili səsini, sıxılmış qəlbin fəryadını, susdurulmuş təbəqələrin ahını sözə çevirə bilən nadir gücdür. Tarix boyu hakimiyyət, sərvət və güc müəyyən azlıq əlində cəmləndikcə, geniş kütlələr yoxsulluq, savadsızlıq və hüquqsuzluq içində yaşamağa məhkum edilmiş, bu ziddiyyət isə ədəbiyyatda sosial konfliktin əsas qaynağına çevrilmişdir. Yazıçı və şairlər cəmiyyətin görünməyən qatlarına enərək kasıbın evinə, fəhlənin emalatxanasına, kəndlinin torpaq dərdinə, qadının susdurulmuş taleyinə, yetimin qorxulu sabahına işıq salmış, beləliklə bədii söz vasitəsilə ədalətsiz düzənin daxili mexanizmini ifşa etmişlər.
Sosial ədalətsizlik anlayışı təkcə maddi bərabərsizliklə məhdudlaşmır, burada hüququn seçici işləməsi, qanunun güclüyə xidmət etməsi, vicdanın rütbəyə tabe olması, insan ləyaqətinin tapdalanması kimi dərin mənəvi və fəlsəfi qatlar da mövcuddur və ədəbiyyat məhz bu qatları açmaqla mövzunu sadə şikayət səviyyəsindən ideya müstəvisinə qaldırır. Dünya ədəbiyyatında Balzakın cəmiyyətin pul üzərində qurulmuş amansız mexanizmini göstərməsi, Dikkensin sənaye dövründə uşaqların və yoxsulların taleyini faciəvi lövhələrlə canlandırması, Zolyanın realizm və naturalizm vasitəsilə istismarı çılpaq şəkildə təsvir etməsi, Dostoyevskinin isə sosial ədalətsizliyin insan şüurunda yaratdığı günah, qorxu və vicdan əzabını fəlsəfi dərinliklə açması bu mövzunun universallığını sübut edir; eyni zamanda Tolstoy ədalətsiz cəmiyyətin mənəvi böhranını insanın daxili təmizliyi və əxlaqi seçimləri fonunda göstərərək sosial problemi mənəvi məsuliyyət müstəvisinə daşıyır. Azərbaycan ədəbiyyatında sosial ədalətsizlik məsələsi milli taleyin, tarixi sarsıntıların və ictimai quruluşun ağrıları ilə vəhdətdə inkişaf etmişdir, xüsusilə XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində formalaşan realist və satirik ədəbiyyat xalqın dili ilə danışaraq zülmü açıq şəkildə ifşa etmişdir. Mirzə Fətəli Axundzadə cəhalətin və mürtəce düşüncənin cəmiyyətə vurduğu zərbəni göstərmiş, Cəlil Məmmədquluzadə insanı alçaldan sosial münasibətləri kəskin ironiyaya çevirərək “ölülər” obrazı ilə düşüncəsi öldürülmüş toplum modelini yaratmış, Sabir isə kasıbın ahını, zəhmətkeşin göz yaşını, riyakarlığın və saxta dindarlığın eybəcər simasını satiranın yandırıcı dili ilə ifşa etmişdir; bu xətt sonrakı dövrlərdə də davam etmiş, kənd həyatının ziddiyyətləri, torpaq və əmək problemi, sosial bərabərsizlik mövzusu realist nəsrdə geniş yer almış, insanın sosial mühitlə toqquşması bədii konfliktin əsasını təşkil etmişdir. Sovet dövrü ədəbiyyatında sosial ədalət ideyası ideoloji çərçivəyə salınsa da, bir çox yazıçılar dolayı yollarla, simvol və alt mətn vasitəsilə real həyatda mövcud olan ədalətsizlikləri ifadə etməyə çalışmış, fərdin sistem qarşısındakı acizliyi, bürokratiya, formal bərabərlik anlayışı bədii şəkildə tənqid olunmuşdur. Müasir dövrdə isə sosial ədalətsizlik daha mürəkkəb və çoxqatlı xarakter almışdır, qloballaşma və texnoloji inkişaf bir tərəfdən imkanları artırsa da, digər tərəfdən zənginlə kasıb arasındakı uçurumu dərinləşdirmiş, informasiya və imkanlara çıxış bərabərsizliyi yeni tip sosial ayrı-seçkilik formaları yaratmışdır. Çağdaş ədəbiyyat bu mərhələdə yalnız maddi yoxsulluğu deyil, həm də mənəvi kasıblığı, yadlaşmanı, laqeydliyi, insanın öz taleyinə və başqasının ağrısına biganə qalmasını tənqid obyektinə çevirir, çünki sosial ədalətsizlik bəzən zorla deyil, susqunluq və vərdiş halına gəlmiş biganəliklə yaşayır. Ədəbiyyat burada oxucunu passiv müşahidəçidən fəal düşünən subyektə çevirməyi hədəfləyir, onu sual verməyə, tərəf tutmağa, vicdanını oyatmağa çalışır. Bədii sözün gücü ondadır ki, o, statistik məlumatların, rəsmi hesabatların və quru şüarların bacarmadığını bacarır, bir insan taleyi üzərindən bütöv bir sistemin ədalətsizliyini göstərir və oxucunu emosional-mənəvi sarsıntıya salır, ədəbiyyat bu mənada təkcə estetik hadisə deyil, həm də sosial yaddaşdır, xalqın çəkdiyi iztirabların, ümidlərin və müqavimətin qorunduğu mənəvi arxivdir.
Nəticə olaraq, sosial ədalətsizlik və ədəbiyyat arasındakı əlaqə təsadüfi deyil, bu əlaqə insanın ədalət axtarışından doğan tarixi zərurətdir və ədəbiyyat hər dövrdə bu axtarışın səsini daşıyan vicdan kürsüsü olmuşdur, o, cəmiyyətə güzgü tutmaqla yanaşı, həmin güzgüdə görünən eyibləri dəyişməyə çağıran mənəvi bir çağırışdır və nə qədər ki dünyada haqsızlıq var, ədəbiyyat da bu haqsızlığa qarşı sözlə müqavimət göstərmək missiyasını davam etdirəcəkdir.
✍ Sevil Azadqızı
Mənbə: Azərbaycan.media