Əli Kərim – 95
Azərbaycan poeziyasında elə şairlər var ki, onların yaşı təqvimlə ölçülmür. Onların yaşı oxunduqca artır, duyulduqca dərinləşir, hər yeni nəsildə yenidən doğulur. Əli Kərim də məhz bu şairlərdəndir. Bu il onun anadan olmasının 95 ili tamam olur. Amma Əli Kərim 95 yaşında deyil – o, bu gün də gəncdir, bu gün də ağrılıdır, bu gün də yanır, bu gün də insanın daxilinə toxunan o narahat sualları verməyə davam edir.
Əli Kərimin poeziyası ilk növbədə daxili səsin poeziyasıdır. Bu səs bəzən sakit bir pıçıltı kimi gəlir, bəzən isə insanın ruhunu silkələyən bir haraya çevrilir. Onun şeirlərində zahiri hadisələrdən daha çox daxili proseslər – düşüncənin, hissin, vicdanın hərəkəti ön plandadır. Bu poeziya oxucudan sadəcə oxumağı yox, düşünməyi, hiss etməyi, bəzən isə öz-özünə hesabat verməyi tələb edir.
“Qayıt” şeirində bu daxili səs həsrətə çevrilir. Burada adi bir ayrılıq yoxdur; burada kainatın düzəninin pozulması var. “Qayıt, yerinə qoy Ayı, Günəşi” deyən şair əslində bir insanın yoxluğu ilə dünyanın nizamının dağıldığını deyir. Bu, sevgi lirikasından daha artıqdır – bu, varlığın harmoniyası haqqında poetik düşüncədir. Sevilən yoxdursa, həyat da öz oxundan çıxır. Bu yanaşma Əli Kərimin sevgiyə nə qədər fəlsəfi və kosmik baxdığını göstərir.
“İki sevgi” şeiri isə onun poetik intellektinin ən parlaq nümunələrindən biridir. Burada sevgi sadəcə hiss kimi yox, seçim kimi təqdim olunur. Bir tərəfdə yandıran, insanı dəyişən, onu başqa bir mərhələyə keçirən sevgi var; digər tərəfdə isə rahat, gündəlik, risksiz bir bağlılıq. Şairin sevgisi “susuzluğun dodağı su sevən kimi”dirsə, o biri sevgi “kabab üstdən sərin su” kimidir. Bu qarşılaşdırma sadəcə obraz oyunu deyil – bu, insanın həyat fəlsəfəsinin seçimi məsələsidir: insan yanaraq böyüməyi seçir, yoxsa rahatlıq içində solmağı?
“O qıza” şeirində Əli Kərim ideal axtarışına çıxır. Bu ideal zahiri gözəlliklə bağlı deyil. Şair üçün əsas olan insanın daxili dünyasıdır – onun mənası, düşüncəsi, baxışı. “Mənalı gözlər” ifadəsi burada təsadüfi deyil; bu, bütöv bir estetik meyarın ifadəsidir. Bu şeirdə gənclik romantizmi ilə yanaşı, ciddi həyat fəlsəfəsi də var: həyat sadəcə şənlik və nümayiş deyil, o, məsuliyyət, seçim və mənəvi yükdür.
“Qaytar ana borcunu” şeiri isə Azərbaycan poeziyasında analıq mövzusunun ən ağır və ən vicdanlı ifadələrindən biridir. Burada ana obrazı adi bir ailə çərçivəsini aşır və ümumbəşəri bir məna qazanır. Ana – səssiz fədakarlığın, görünməyən qəhrəmanlığın, özünü unutmağın simvoludur. Şairin “o borc sənin özünsən” deməsi insanı içindən sarsıdır. Çünki burada söhbət maddi borcdan getmir; bu, insanın varlığının kökündə duran mənəvi məsuliyyətdir – qaytarılması mümkün olmayan, amma dərk edilməsi vacib olan bir borc.
“Atamın xatirəsi” şeirində isə fərqli bir emosional mühit qurulur. Burada ata obrazı sərt, lakin daxilən kövrək bir insan kimi təqdim olunur. Bu ata sevgisini sözlə ifadə etmir, amma həyatını bu sevgi üzərində qurur. “Övlad üçün can verməyi daha asandı ona” misrası bütöv bir nəsil kişilərin psixologiyasını açır. Bu şeir həm də gecikmiş etirafların, deyilməmiş sözlərin və zamanında qiyməti bilinməyən münasibətlərin ağrısını daşıyır.
“Nə xoşbəxt imişəm bir zaman Allah” şeirində Əli Kərim insanın ən böyük yanılmasını göstərir – xoşbəxtliyi yaşadığı anda yox, itirdikdən sonra anlamaq. Şair burada adi həyat anlarını – bir stəkan su içməyi, işə gedib-gəlməyi, bir baxışı – böyük səadət kimi təqdim edir. Bu sadəlikdə dərin bir fəlsəfə var: xoşbəxtlik əslində böyük hadisələrdə deyil, gündəlik həyatın içində gizlənir. Sadəcə insan bunu gec anlayır.
“Şəhidlik zirvəsi”ndə isə Əli Kərim artıq fərdi hisslərin sərhədini aşır və ictimai-fəlsəfi müstəviyə keçir. Burada o, Nəsimi obrazı üzərindən əqidənin, inamın və ideyanın gücünü göstərir. Fiziki ağrı keçicidir, amma əqidə qalıcıdır. Altı yüz il əvvəl yaşanan bir faciə bu gün də aktualdırsa, deməli, bu poeziya zamansızdır. Bu şeirdə tarix, fəlsəfə və poeziya bir nöqtədə birləşir.
Ümumiyyətlə, Əli Kərimin poeziyası suallar poeziyasıdır. O, cavab verməyə tələsmir. Əksinə, oxucunu düşündürür, onu daxili dialoqa çəkir. Onun şeirlərində insanın özü ilə üzləşməsi var – vicdanla, yaddaşla, sevgi ilə, peşmanlıqla üzləşməsi. Bu poeziya rahatlıq vermir, amma insanı zənginləşdirir.
Əli Kərim 95 il əvvəl doğulub. Amma onun şeirləri bu gün də yaşayır, bu gün də bizi çağırır: vicdana, sevgiyə, məsuliyyətə, əqidəyə. O, oxunmaq üçün yox, duyulmaq üçün yazan şairdir. Və belə şairlər zamanın içində yox, zamanın üstündə yaşayır. Onlar qocalmır – onlar hər oxunduqda yenidən doğulur.
Müəllif: Fuad Biləsuvarlı
AYB və AJB üzvü, Prezident və Həsən bəy Zərdabi mükafatçısı.
Mənbə: Azərbaycan.media