Sükutun İçində Böyüyən Qadınlar və Bir Qələmin Dərin İzi
Azərbaycan.media xəbər verir ki, ədəbiyyatda elə qələm sahibləri var ki, onların yazdıqları hekayələr oxucunu sadəcə süjeti izləməyə deyil, düşünməyə, hiss etməyə və öz iç dünyası ilə üz-üzə qalmağa vadar edir. Bu mətnlərdə hadisələrdən daha çox hal danışır, xarici dramatizmdən çox daxili sarsıntılar ön plana keçir. Oxucu əsəri oxumur — onun içində yaşayır.
Gəlin razılaşaq ki, bəzi yazıçılar süjet qurur, bəziləri obraz yaradır. Elə əsərlər var ki, onları sadəcə oxuyub keçirik. Lakin çox az qələm sahibi var ki, oxucunu birbaşa insanın daxili qatlarına aparmağı bacarır. Yazıçı Kəmalə Mirzəyeva məhz bu azlıqda olan söz adamlarındandır.
Onun əsərlərini oxuyarkən yorulmursan. Çünki müəllif süjet oyunları ilə diqqəti yayındırmır, süni dramatizm yaratmır. Əsas olan hadisə deyil, insanın içində baş verən səssiz qopmalardır. Daxildə çökən divarlar, görünməyən sınmalar, dillənməyən ağrılar onun mətnlərinin mərkəzində dayanır.
Kəmalə Mirzəyevanın hekayələrində pafos yoxdur, şüar yoxdur, süni qəhrəmanlıq yoxdur. Onun qəhrəmanları sakit təbiətlidir. Arzu üsyan etmir — içinə çəkilir. Ağrı danışmır — bərkiyir. Oxucu həmin mətn atmosferində özünü kənardan yox, içəridən görür. O, hadisəni izləmək üçün deyil, öz daxilindəki boşluğu duymaq üçün oxuyur.
Qadının Səssiz Dağılması və Psixoloji Reallıq
Yazıçının “Düzbucaq” hekayəsində Narın obrazı qadının tədricən özündən uzaqlaşmasının simvoluna çevrilir. “Çox şeyi uda-uda deyəsən özünə əməlli-başlı ziyan vurmuşdu…” — bu cümlə təkcə bir obrazın taleyi deyil, bütöv bir ictimai modelin təsviridir.
Susaraq uyğunlaşan, dözərək mövcud olan, içində yığılan ağrılarla yaşamağa məcbur edilən minlərlə qadının portreti bu sətirlərdə əksini tapır. Narın güzgüyə baxıb “Bu, mən deyiləm bəlkə?” sualını verməsi artıq ədəbi detal deyil, psixoloji reallıqdır. İnsan özünü itirdiyi anda ən təhlükəli sualı verir. Cavabsız qalan sual isə səssiz dağılmanın başlanğıcıdır.
Kəmalənin mətnlərində qadın zəif deyil — yorğundur. Zəiflik xarakter məsələsidir, yorğunluq isə illərin, yüklərin, məsuliyyətlərin nəticəsidir. Onun qadınları qurban deyil. Onlar həyatın ağırlığını daşıyan, amma bunu nümayiş etdirməyən insanlardır.
Kiçik Səhnələrdə Böyük Ağrı
“İt kimi…” hekayəsində mərhəmət romantikləşdirilmir. Burada xilas etmək istəyi, pafoslu qəhrəmanlıq yoxdur. Sadəcə toxunmaq var. Sadəcə məsuliyyət var. Bir küçü, bir quzu, bir uşaq sancısı, bir professorun səssizliyi — kiçik görünən səhnələr böyük fəlsəfi yük daşıyır. Faciə bağırmır. Faciə səssizdir. Və məhz buna görə ağırdır.
“Adam kimi” hekayəsində isə insan ləyaqətinin sınması kəskin dramatizm olmadan baş verir. Obraz əllərinə, ayaqlarına baxır və içinin çirkə bulaşdığını hiss edir. Bu fiziki çirk deyil. Bu, insanın özünü artıq insan kimi hiss etməməyə başladığı məqamdır. Ən təhlükəli deformasiyalar məhz səssiz baş verənlərdir.
Qələmin Yaratdığı Hal
Kəmalə Mirzəyevanın qələmi hadisə yox, hal yaradır. Oxucu süjeti deyil, hissi xatırlayır. Adları deyil, daxili vəziyyəti yadda saxlayır. Onun mətnləri oxunmur — yaşanır. Oxucu müşahidəçi deyil, iştirakçıya çevrilir.
Bu yazılarda qadın təkcə qadın deyil. O, ana, qız, həyat yoldaşı, dost, insan, susan və dözən varlıqdır. Sınan, lakin yenidən ayağa qalxan bir ruhdur. Müəllif qadın taleyini ideallaşdırmır, romantikləşdirmir, bəzəmir. O, sadəcə göstərir. Bəzəksiz reallıq isə bəzən ən ağır həqiqətdir.
Onun mətnlərində həyat şüar deyil. Qəhrəmanlıq dastanı deyil. Həyat — dözməkdir, yaşamaqdır, ümid saxlamaqdır. Sükutla davam etməkdir. Bu fikirlər ağır, ölçülü, dərin cümlələrlə təqdim olunur. Bu qələm bağırmır — içinə işləyir. Təsiri dərhal deyil, zamanla görünür. Oxucu mətni bitirdikdən sonra belə onun ağırlığını içində daşıyır.
Bir Yubileyin Məna Çərçivəsi
Bu gün burada sadəcə bir yazıçının yubileyi qeyd olunmur. Burada insan ruhunun ən incə qatlarını duymağı bacaran bir söz adamının yaradıcılığı dəyərləndirilir. Burada susqunların dili olan, danışılmayanları yazıya çevirən, görünməyən ağrını görünən edən bir qələm təbrik olunur.
Sözardı
Hörmətli Kəmalə Mirzəyeva, yubileyiniz münasibətilə sizə uzun ömür, möhkəm cansağlığı və bitməyən yaradıcılıq enerjisi arzulayıram. Qələminiz daim dərinliyini, sükutun içindəki həqiqəti və insanın görünməyən tərəflərini üzə çıxarmaq gücünü qorusun.
Sizin yazdıqlarınız artıq bir nəslin daxili dünyasının güzgüsünə çevrilib. Arzu edirəm ki, qarşıdakı illər yaradıcılığınızın daha parlaq mərhələsi olsun. Yeni hekayələriniz oxucuların yaddaşında iz buraxsın, yeni obrazlar insanları özləri ilə üz-üzə qoysun, yeni cümlələr ədəbiyyatımızın dərin qatlarını daha da zənginləşdirsin.
Siz yazdıqca insanlar özlərini tanıyacaq. Siz yazdıqca susanlar öz səslərini tapacaq. Siz yazdıqca cəmiyyət öz daxilinə baxmağa məcbur qalacaq.
Yubileyiniz mübarək olsun. Qələminiz daim diri, sözünüz daim təsirli, yolunuz daim açıq olsun.
AYB və AJB üzvü, Prezident və Həsən bəy Zərdabi mükafatçısı