Bu dəfə Azərbaycan.media saytının “Tarixin ibrətli dərsləri” rubrikasında rejissor-aparıcı, Əməkdar İncəsənət Xadimi, Dövlət mükafatçısı Mehriban xanım Ələkbərzadənin “Bir günün tarixi – 28 aprel (işğal tarixi)” adlı verilişi ilə bağlı hazırladığım təhlil yazısını oxuya biləcəksiniz.
Mehriban xanım Ələkbərzadənin Aztvdə yayımlanan “Bir günün tarixi – 28 aprel (işğal tarixi)” adlı verilişi Azərbaycan tarixinin ən həssas və ziddiyyətli mərhələlərindən birinə fərqli və analitik baxış təqdim edir. Proqram 1920-ci il 28 aprel hadisələrini təkcə xronoloji tarix kimi deyil, milli dövlətçilik prosesinin taleyini dəyişən dönüş nöqtəsi kimi izah edir. Verilişin gücü ondadır ki, o, tarixi faktları sadalamaqla kifayətlənmir, əksinə, həmin faktların arxasında gizlənən siyasi maraqları, ideoloji təzyiqləri və geosiyasi oyunları üzə çıxararaq tamaşaçını düşünməyə vadar edir. Bu yanaşma tarixi yalnız keçmişin bir parçası kimi deyil, bu günün milli yaddaşını formalaşdıran canlı bir proses kimi təqdim edir.
Mehriban Ələkbərzadənin analitik üslubu tamaşaçıya sadəcə informasiya ötürmür, onu intellektual bir düşüncə müstəvisinə aparır. 28 aprel hadisələri bu baxışda yalnız “işğal tarixi” kimi deyil, həm də milli kimliyin sınandığı, dövlətçilik ideyasının sarsıldığı və yenidən formalaşma mərhələsinə daxil olduğu bir dönəm kimi təqdim olunur. Bu mənada veriliş tarixi şüurun dərinləşməsinə və milli yaddaşın yenidən dərk edilməsinə xidmət edən bir çağırış xarakteri daşıyır.
Verilişdə xüsusi vurğulanan əsas məqamlardan biri 1918-ci ildə qurulan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Şərqdə ilk demokratik respublika olmasıdır. Cümhuriyyətin ömrü qısa – cəmi 23 ay olsa da, bu dövr Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində silinməz izlər buraxıb. Parlamentin formalaşdırılması, dövlət atributlarının – bayraq, gerb və himnin qəbul olunması, hüquqi və demokratik dövlət quruculuğu istiqamətində atılan addımlar həmin mərhələnin əsas tarixi nailiyyətləridir. Bu nailiyyətlər yalnız bir dövrün uğuru deyil, həm də milli dövlətçilik ideyasının təməlini qoyan siyasi irs kimi dəyərləndirilir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti milli dövlətçilik düşüncəsinin formalaşmasında həlledici mərhələ olub. O, xalqın öz taleyini müəyyən etmək gücünə malik olduğunu sübut etdi və bu ideya sonrakı onilliklərdə, müxtəlif tarixi təzyiqlərə baxmayaraq, milli yaddaşda yaşamağa davam etdi. Veriliş Cümhuriyyət dövrünü yalnız tarixi fakt kimi deyil, azadlıq ideyasının və demokratik iradənin simvolu kimi təqdim edir.
Lakin 1920-ci il 28 aprel hadisələri bu dövlətçilik prosesini yarımçıq qoydu. Bu tarix sadəcə hakimiyyət dəyişikliyi deyildi, milli ideyanın zorla dayandırıldığı, azadlıq arzusunun sarsıdıldığı bir dönüş nöqtəsi idi. Sovet hakimiyyətinin qurulması ilə yeni siyasi mərhələ başlasa da, bu mərhələ milli dövlətçilik düşüncəsinə ciddi təsir göstərdi. Veriliş hadisələri yalnız faktlar kimi deyil, onların yaratdığı dərin nəticələr – siyasi iradənin məhdudlaşdırılması, milli kimliyin sıxışdırılması və ideoloji təzyiqlərin güclənməsi fonunda təhlil edir.
Burada 28 aprel həm son, həm də yarımçıq qalan başlanğıc kimi təqdim olunur. Çünki milli dövlətçilik ideyası məhv edilmədi, yalnız müvəqqəti olaraq dayandırıldı və xalqın yaddaşında yaşamağa davam etdi. Bu ideya sonradan müxtəlif formalarda – milli düşüncədə, azadlıq hərəkatlarında və nəhayət, müstəqilliyin bərpası prosesində yenidən ortaya çıxdı.
Proqramın mühüm xüsusiyyətlərindən biri hadisələrin emosional deyil, tamamilə faktoloji və analitik əsasda təqdim olunmasıdır. Dövrün beynəlxalq siyasi mənzərəsi, regionda güc balansı, böyük dövlətlərin maraqları və geosiyasi proseslər geniş şəkildə təhlil edilir. Bu yanaşma tamaşaçıya tarixi yalnız nəticə kimi deyil, həm də onun formalaşma səbəbləri ilə birlikdə anlama imkanı yaradır.
Veriliş göstərir ki, tarix tək bir baxış bucağı ilə deyil, müxtəlif perspektivlərdən dəyərləndirildikdə daha obyektiv və dərin mənzərə ortaya çıxır. Bu isə həm tarixi şüurun formalaşmasına, həm də ictimai düşüncənin inkişafına xidmət edir.
Eyni zamanda proqramda 28 aprel hadisələrinin bu günlə əlaqəsi xüsusi vurğulanır. Tarixi hadisələrin yalnız keçmişdə qalmadığı, bu gün də milli kimlik, dövlətçilik düşüncəsi və ictimai yaddaşda mühüm rol oynadığı qeyd olunur. Tarixi yaddaş burada sadəcə xatırlama aktı deyil, həm də cəmiyyətin özünü dərk etməsinin əsas vasitəsi kimi təqdim edilir.
Ümumilikdə “Bir günün tarixi – 28 aprel” verilişi Azərbaycan tarixinin ən həssas mərhələlərindən birinə yeni və dərin analitik yanaşma təqdim edir. Proqram keçmişi yalnız izah etmir, onu bu günün düşüncə sisteminə bağlayır və ictimai yaddaşın formalaşmasına xidmət edir. 28 aprel burada təkcə bir tarix deyil, yaddaşın içində yaşayan və düşüncəni formalaşdıran bir simvol kimi çıxış edir.
Beləliklə, veriliş təkcə televiziya proqramı deyil, milli özünüdərk prosesinə çağırışdır.
Müəllif: Fuad Biləsuvarlı — AYB və AJB üzvü, Prezident və Həsən bəy Zərdabi mükafatçısı
Mənbə: Azərbaycan.media