İnsan var olduğu gündən sözlə tanınıb, sözlə dərk edilib və sözlə yadda qalıb. Söz insanın yalnız danışıq vasitəsi deyil, onun kimliyini, daxili aləmini, dünyagörüşünü və mənəvi səviyyəsini əks etdirən ən canlı aynadır. İnsan zahiri görünüşünü paltar, duruş və davranışla müvəqqəti gizlədə bilər, lakin söz onun daxilində olanı gec-tez üzə çıxarır. Məhz buna görə də deyilib ki, “insanı tanımaq istəyirsənsə, sözünə qulaq as”. Çünki söz düşüncənin səsi, qəlbin dilidir. Bu esse boyunca “Söz insanın güzgüsüdür” fikrini fəlsəfi, əxlaqi, psixoloji və ictimai aspektlərdən araşdıraraq, sözün insan həyatındakı əhəmiyyətini geniş şəkildə təhlil edəcəyik.
İnsanın qəlbində nə varsa, sözündə də o əks olunur. Qəlbi pak olan insanın sözü saf, sakit və ümidverici olar, qəlbi kinli olanın sözü isə sərt, yaralayıcı və dağıdıcı olar. İnsan bəzən özünü ağıllı, mərhəmətli və ya ədalətli göstərməyə çalışsa da, dil onun ən sadiq şahididir. Daxildə olan duyğular, niyyətlər və düşüncələr söz vasitəsilə üzə çıxır. Buna görə də söz insanın gizli tərəflərini açan bir pəncərədir. Psixoloji baxımdan insan danışarkən özünü şüuraltı şəkildə ifşa edir, seçdiyi kəlmələr, tonu və üslubu onun daxili vəziyyətini əks etdirir. Söz insanın ruh halının aynasıdır; sevincli insanın sözü işıqlı, ümidsiz insanın sözü isə qaranlıq olar.
Əxlaq sözlə başlayır. Doğru söz dürüstlüyün, yalan söz isə mənəvi zəifliyin göstəricisidir. İnsan verdiyi sözə əməl etdikcə cəmiyyətdə etibar qazanır, sözündən dönəndə isə dəyərini itirir. Əcdadlarımız sözə namus qədər qiymət veriblər, “kişinin sözü bir olar” deyimi də buradan qaynaqlanır. Sözə sədaqət insanın mənəvi bütövlüyünü qoruyur. Hər düşünülməmiş söz vicdanı yaralayar, çünki söz yalnız deyənə deyil, eşidənə də məsuliyyət daşıyır. Mənəvi cəhətdən kamil insan bilir ki, sözlə qəlb sındırmaq asandır, amma o qəlbi bərpa etmək çox çətindir. Buna görə də müdriklər az danışmağı, amma mənalı danışmağı üstün tutublar.
Cəmiyyət söz üzərində qurulur. Qanunlar, razılaşmalar, ailə bağları, dostluqlar və dövlətlər belə sözə əsaslanır. Bir cəmiyyətdə sözə hörmət yoxdursa, orada etibar da olmaz. Siyasi tribunada deyilən bir söz milyonların taleyinə təsir edə bilər, müəllimin dediyi bir cümlə şagirdin həyat yolunu dəyişə bilər, valideynin söylədiyi bir ağır söz isə övladın yaddaşında ömürlük iz buraxa bilər. Deməli, söz sosial məsuliyyətdir. Kütləvi informasiya vasitələri və sosial şəbəkələr dövründə sözün təsir dairəsi daha da genişlənib, yanlış və məsuliyyətsiz sözlər cəmiyyətdə nifaq, qorxu və çaşqınlıq yarada bilir. Bu baxımdan söz artıq yalnız şəxsi məsələ deyil, ictimai təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib.
Söz həm yaradır, həm də dağıdır. Bir ümidverici söz insanı ayağa qaldıra, ona həyat eşqi verə bilər, bir təhqiramiz söz isə insanı sındıra, özünə inamını məhv edə bilər. Tarixdə elə natiqlər olub ki, sözləri ilə xalqları ayağa qaldırıblar, elələri də olub ki, sözləri ilə fəlakətlərə yol açıblar. Deməli, söz bir silahdır və bu silahın necə istifadə olunması insanın vicdanından asılıdır. Ağıllı insan sözünü ölçüb-biçər, çünki bilir ki, söz ox kimidir, atıldıqdan sonra geri qayıtmaz. Sözün gücünü dərk edən insan onu şəfa üçün istifadə edər, dərk etməyən isə zərər üçün.
Bəzən susmaq ən doğru sözdür. Hər deyilən söz hikmət deyil, hər susan da aciz deyil. Yerində susmaq insanın müdrikliyinin göstəricisidir. Çünki lazımsız söz dəyəri azaldar, sükut isə dərinlik yaradar. Susmaq düşünmək üçün vaxt qazandırır, düşünülmüş söz isə dəyər qazanır. Sözün qiymətini bilən insan əvvəl düşünər, sonra danışar. Bu baxımdan susmaq da söz qədər önəmlidir, çünki hər sükut arxasında bir məsuliyyət daşıyır.
Nəticə olaraq demək olar ki, söz insanın güzgüsüdür və bu güzgüdə onun əsl siması əks olunur. İnsan zahirən necə görünməsindən asılı olmayaraq, sözündə kim olduğunu göstərir. Söz insanın mənəviyyatını, əxlaqını, düşüncə səviyyəsini və vicdanını ortaya qoyur. Sözünə sahib çıxan insan öz ləyaqətini qoruyur, sözünü ucuzlaşdıran isə əvvəlcə öz dəyərini itirir. Zaman çox şeyi dəyişə bilər, amma deyilmiş sözün izi yaddaşlardan silinmir. Buna görə də insan hər kəlməni məsuliyyətlə seçməli, sözünü haqqın, ədalətin və mərhəmətin xidmətinə verməlidir. Unutmayaq ki, insan aynaya baxanda üzünü, sözünə baxanda isə ruhunu görür. Sözümüz nədirsə, biz də oyuq.
✍ Sevil Azadqızı Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq. Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist.
07.02.2026
Mənbə: Azərbaycan.media