{"id":77303,"date":"2026-04-30T14:12:43","date_gmt":"2026-04-30T10:12:43","guid":{"rendered":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=77303"},"modified":"2026-04-30T14:15:50","modified_gmt":"2026-04-30T10:15:50","slug":"professor-qorxmaz-imanov-g%c9%99l%c9%99c%c9%99yin-iqtisadi-idar%c9%99etm%c9%99-sistemi-m%c9%99hz-suni-intellekt-qeyri-s%c9%99lis-m%c9%99ntiq-v%c9%99-boyuk-veril%c9%99nl%c9%99rin-sintezi-uz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=77303","title":{"rendered":"<span style=\"color:red\">Professor Qorxmaz \u0130manov: \u201cG\u0259l\u0259c\u0259yin iqtisadi idar\u0259etm\u0259 sistemi m\u0259hz s\u00fcni intellekt, qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq v\u0259 b\u00f6y\u00fck veril\u0259nl\u0259rin sintezi \u00fcz\u0259rind\u0259 formala\u015facaq\u201d<\/span>"},"content":{"rendered":"<div id=\"wrapper\" class=\"wrapper\">\n<div id=\"main_content\" class=\"footer-fixed\">\n<header class=\"rt-header sticky-on sticky\">\n<div id=\"topbar-wrap\" class=\"topbar topbar-style-1\">\n<div class=\"container\">\n<div class=\"row align-items-center\">\n<div class=\"col-lg-7\">\n<div class=\"rt-trending rt-trending-style-1\">\n<p class=\"trending-title\"><strong style=\"color: #0000ff;\">Elm v\u0259 T\u0259hsil Nazirliyi Riyaziyyat \u0130nstitutunun Sosial iqtisadi prosesl\u0259rin qeyri-s\u0259lis modernl\u0259\u015fdirilm\u0259si laboratoriyas\u0131n\u0131n m\u00fcdiri, AMEA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc, professor Qorxmaz \u0130manov qeyri-s\u0259lis iqtisadiyyat sah\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259mizin tan\u0131nm\u0131\u015f aliml\u0259rind\u0259ndir. O, sosial-iqtisadi sisteml\u0259rin makro g\u00f6st\u0259ricil\u0259rinin qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq n\u0259z\u0259riyy\u0259si \u0259sas\u0131nda qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 m\u00fch\u00fcm elmi t\u0259dqiqatlar apararaq \u0259h\u0259miyy\u0259tli n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etmi\u015fdir. Professor Qorxmaz \u0130manov sosial-iqtisadi sisteml\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif s\u0259viyy\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00f6vcud probleml\u0259rin h\u0259lli m\u0259qs\u0259dil\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li fazi modell\u0259r ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. 85 illik yubileyi \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 g\u00f6rk\u0259mli aliml\u0259 qeyri-s\u0259lis iqtisadiyyat\u0131n inki\u015faf perspektivl\u0259ri, m\u00fcasir \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar, r\u0259q\u0259msal transformasiya prosesl\u0259ri, el\u0259c\u0259 d\u0259 professorun \u00e7ox\u015fax\u0259li elmi f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u00f6hb\u0259t apard\u0131q.<\/strong><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/header>\n<section class=\"rt-sidebar-section-layout-2\">\n<div class=\"container\">\n<div class=\"row gutter-40 sticky-coloum-wrap\">\n<div class=\"col-xl-8 sticky-coloum-item\">\n<div class=\"theiaStickySidebar\">\n<div class=\"rt-left-sidebar-sapcer-5\">\n<div class=\"rt-main-post-single grid-meta\">\n<div class=\"post-body\">\n<p><strong>\u2013 H\u00f6rm\u0259tli Qorxmaz m\u00fc\u0259llim, uzun ill\u0259rdir iqtisadiyyat\u0131n qeyri-s\u0259lis modell\u0259ri, s\u00fcni intellekt, q\u0259rarq\u0259buletm\u0259 sisteml\u0259ri v\u0259 intellektual idar\u0259etm\u0259 sah\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirsiniz. Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyiniz \u0259n m\u00fch\u00fcm elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r v\u0259 nailiyy\u0259tl\u0259r bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat verm\u0259yinizi xahi\u015f edir\u0259m?\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyim \u0259sas elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r sosial-iqtisadi sisteml\u0259rin idar\u0259 olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yeni model v\u0259 alqoritml\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259lidir. Bu g\u00fcn h\u0259min model v\u0259 alqoritml\u0259rd\u0259 s\u00fcni intellekt texnologiyalar\u0131 apar\u0131c\u0131 yer tutur v\u0259 m\u00fcasir idar\u0259etm\u0259nin \u0259sas al\u0259tl\u0259rind\u0259n biri hesab olunur. X\u00fcsusil\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b, \u00e7oxamilli v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259raitd\u0259 q\u0259rarlar\u0131n q\u0259bulunda qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq metodlar\u0131n\u0131n t\u0259tbiqi b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir.<\/p>\n<p>Qeyd edim ki, sosial-iqtisadi sistem \u00fc\u00e7 \u0259sas s\u00fctun \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulur: iqtisadiyyat, sosial sah\u0259 v\u0259 ekologiya. M\u0259nim elmi f\u0259aliyy\u0259tim d\u0259 bu \u00fc\u00e7 istiqam\u0259ti \u0259hat\u0259 edir. \u0130qtisadiyyat\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131, iqtisadi q\u0259rarlar\u0131n sosial n\u0259tic\u0259l\u0259rinin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si, eyni zamanda ekoloji t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 dayan\u0131ql\u0131 inki\u015faf\u0131n modell\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fczr\u0259 m\u00fcxt\u0259lif elmi yana\u015fmalar i\u015fl\u0259mi\u015fik.<\/p>\n<p>Art\u0131q 60 il\u0259 yax\u0131nd\u0131r ki, bu sah\u0259 il\u0259 m\u0259\u015f\u011fulam. Bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 elmi f\u0259aliyy\u0259tim iki m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 davam etmi\u015fdir. Birinci m\u0259rh\u0259l\u0259 daha \u00e7ox klassik iqtisadi-riyazi metodlarla ba\u011fl\u0131 olub. Bu d\u00f6vrd\u0259 stoxastik proqramla\u015fd\u0131rma, ekonometrik modell\u0259r, sah\u0259l\u0259raras\u0131 balans modell\u0259ri \u0259sas\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n sosial-iqtisadi sisteml\u0259rinin t\u0259hlili, idar\u0259 olunmas\u0131 v\u0259 proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 t\u0259dqiqatlar aparm\u0131\u015fam.<\/p>\n<p>\u0130kinci m\u0259rh\u0259l\u0259 is\u0259 2001-ci ild\u0259n ba\u015flay\u0131r. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259n etibar\u0259n qeyri-s\u0259lis modell\u0259rin sosial-iqtisadi sisteml\u0259rin idar\u0259 olunmas\u0131na t\u0259tbiqi il\u0259 ciddi \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olma\u011fa ba\u015flad\u0131m. Son ill\u0259rd\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyimiz \u0259sas n\u0259tic\u0259l\u0259r d\u0259 m\u0259hz bu istiqam\u0259ti \u0259hat\u0259 edir. Qeyri-s\u0259lis yana\u015fmalar vasit\u0259sil\u0259 iqtisadi prosesl\u0259rin daha d\u0259qiq qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si, riskl\u0259rin \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259si, alternativ q\u0259rar variantlar\u0131n\u0131n m\u00fcqayis\u0259si v\u0259 optimal idar\u0259etm\u0259 mexanizml\u0259rinin qurulmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Hesab edir\u0259m ki, g\u0259l\u0259c\u0259yin iqtisadi idar\u0259etm\u0259 sistemi m\u0259hz s\u00fcni intellekt, qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq v\u0259 b\u00f6y\u00fck veril\u0259nl\u0259rin sintezi \u00fcz\u0259rind\u0259 formala\u015facaq. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259, bu istiqam\u0259td\u0259 apard\u0131\u011f\u0131m\u0131z t\u0259dqiqatlar h\u0259m n\u0259z\u0259ri, h\u0259m d\u0259 praktik bax\u0131mdan m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p>\u2013<strong> R\u0259hb\u0259rlik etdiyiniz laboratoriyada haz\u0131rda hans\u0131 aktual istiqam\u0259tl\u0259r \u00fczr\u0259 t\u0259dqiqatlar apar\u0131l\u0131r? Bu i\u015fl\u0259rin \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131na v\u0259 proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na t\u00f6hf\u0259l\u0259ri n\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir?\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>\u2014 Haz\u0131rda r\u0259hb\u0259rlik etdiyim laboratoriyada \u0259sas t\u0259dqiqat istiqam\u0259ti sosial-iqtisadi sisteml\u0259rin idar\u0259 olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn qeyri-s\u0259lis modell\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131 v\u0259 t\u0259tbiqidir.<\/p>\n<p>Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 laboratoriyada \u201c\u0130qtisadi Sistemin \u0130dar\u0259 Edilm\u0259sinin Qeyri-S\u0259lis Modell\u0259ri\u201d adl\u0131 t\u0259dqiqat i\u015fi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 sosial-iqtisadi sisteml\u0259rin idar\u0259 olunmas\u0131, qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yeni elmi yana\u015fmalar haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu t\u0259dqiqatda intuitiv qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq, qeyri-s\u0259lis entropiya v\u0259 DEMATEL metodlar\u0131 \u0259sas\u0131nda sosial-iqtisadi inki\u015faf g\u00f6st\u0259ricil\u0259rinin daha d\u0259qiq \u00f6l\u00e7\u00fclm\u0259si, iqtisadi \u015fax\u0259l\u0259ndirm\u0259nin t\u0259hlili, maliyy\u0259 dayan\u0131ql\u0131\u011f\u0131 indeksinin hesablanmas\u0131, makroiqtisadi, sosial, ekoloji v\u0259 maliyy\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn yeni modell\u0259r t\u0259klif olunmu\u015fdur. Eyni zamanda, ya\u015f\u0131l iqtisadiyyat\u0131n inki\u015faf s\u0259viyy\u0259sinin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259si, informasiya iqtisadiyyat\u0131n\u0131n v\u0259 insan kapital\u0131n\u0131n inki\u015faf keyfiyy\u0259tinin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si \u00fczr\u0259 m\u00fcasir metodologiyalar i\u015fl\u0259nmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Laboratoriyada x\u00fcsusi diqq\u0259t yetiril\u0259n istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 ya\u015f\u0131l iqtisadiyyat v\u0259 dayan\u0131ql\u0131 inki\u015faf m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ridir. Bel\u0259 ki, \u201cYa\u015f\u0131l \u0130qtisadiyyat\u0131n \u0130nki\u015faf\u0131n\u0131n Qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sinin Qeyri-S\u0259lis Modell\u0259ri\u201d adl\u0131 t\u0259dqiqat i\u015find\u0259 Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn Ya\u015f\u0131l \u0130nki\u015faf \u0130ndeksinin (GGI) qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 modell\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 qeyri-s\u0259lis n\u00fcmun\u0259 tan\u0131ma modeli (FPRM) t\u0259klif olunmu\u015fdur. Model qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik v\u0259 qeyri-s\u0259lisliyi n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259nin d\u0259qiqliyini art\u0131r\u0131r, GGI g\u00f6st\u0259ricil\u0259rinin s\u0259viyy\u0259sini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259y\u0259 v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u00fcdaxil\u0259l\u0259rin bu g\u00f6st\u0259ricil\u0259r\u0259 m\u00fcmk\u00fcn t\u0259sirini simulyasiya etm\u0259y\u0259 imkan verir. Apar\u0131lm\u0131\u015f hesablamalar modelin Az\u0259rbaycan \u00fczr\u0259 ya\u015f\u0131l inki\u015faf s\u0259viyy\u0259sinin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sind\u0259 effektiv oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. T\u0259dqiqat davaml\u0131 inki\u015faf istiqam\u0259tind\u0259 s\u00fcbuta \u0259saslanan siyas\u0259tin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn elmi metodologiya t\u0259qdim edir.<\/p>\n<p>Dig\u0259r aktual istiqam\u0259td\u0259 t\u0259dqiqat i\u015fi is\u0259 \u201cSosial Dayan\u0131ql\u0131\u011f\u0131n Keyfiyy\u0259t S\u0259viyy\u0259sinin Qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sinin Qeyri-S\u0259lis Modell\u0259ri\u201dnin i\u015fl\u0259nilm\u0259sin\u0259 h\u0259sr edilmi\u015fdir. Bu t\u0259dqiqat \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259yat keyfiyy\u0259tinin, sosial kapital\u0131n, insan kapital\u0131n\u0131n, \u0259sas insan ehtiyaclar\u0131n\u0131n, iqtisadi t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin, sosial birlik v\u0259 sosial s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259ndirm\u0259nin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif qeyri-s\u0259lis modell\u0259r t\u0259klif olunmu\u015fdur. H\u0259m\u00e7inin sosial mobilliyin proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 qeyri-s\u0259lis linqvistik Markov z\u0259nciri modeli i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. T\u0259klif olunan yana\u015fmalar sosial dayan\u0131ql\u0131\u011f\u0131n \u0259sas g\u00f6st\u0259ricil\u0259rini daha \u00e7evik v\u0259 real qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259y\u0259, sosial riskl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259y\u0259 v\u0259 sosial siyas\u0259tin elmi \u0259saslarla formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na xidm\u0259t edir.<\/p>\n<p>\u00dcmumilikd\u0259, laboratoriyada apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar\u0131n \u0259sas t\u00f6hf\u0259si ondan ibar\u0259tdir ki, onlar \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131 v\u0259 proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn daha d\u0259qiq, \u00e7evik v\u0259 praktik q\u0259rarverm\u0259 al\u0259tl\u0259ri yarad\u0131r. Bu yana\u015fmalar iqtisadi siyas\u0259tin s\u0259m\u0259r\u0259liliyinin art\u0131r\u0131lmas\u0131na, riskl\u0259rin azald\u0131lmas\u0131na v\u0259 strateji planla\u015fd\u0131rman\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lib.<\/p>\n<p>Onu da qeyd edim ki, \u0259ld\u0259 olunan elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r y\u00fcks\u0259k istinad indeksli n\u00fcfuzlu beyn\u0259lxalq jurnallarda \u00e7ap olunur ki, bu da apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar\u0131n aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259ricisidir.<\/p>\n<p>\u2013 <strong>M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 s\u00fcni intellekt v\u0259 r\u0259q\u0259msal texnologiyalar d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyind\u0259 x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Sizc\u0259 Prezident \u0130lham \u018fliyevin Az\u0259rbaycan\u0131n yeni r\u0259q\u0259msal arxitekturas\u0131n\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, bu sah\u0259d\u0259 d\u00f6vl\u0259t v\u0259 elm qurumlar\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirdiyi strateji v\u0259zif\u0259l\u0259r hans\u0131 m\u0259qs\u0259dl\u0259r\u0259 xidm\u0259t edir?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 \u018fvv\u0259la onu qeyd edim ki, m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 Prezident \u0130lham \u018fliyevin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 r\u0259q\u0259msalla\u015fma, innovasiya v\u0259 s\u00fcni intellekt sah\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259n diqq\u0259t Az\u0259rbaycan\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k inki\u015faf strategiyas\u0131n\u0131n m\u00fch\u00fcm t\u0259rkib hiss\u0259sidir. D\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyind\u0259 yeni texnologiyalar\u0131n t\u0259tbiqi, elektron xidm\u0259tl\u0259rd\u0259n istifad\u0259nin geni\u015fl\u0259nm\u0259si, r\u0259q\u0259msalla\u015fma prosesl\u0259rinin s\u00fcr\u0259tl\u0259nm\u0259si innovativ idar\u0259etm\u0259 mexanizml\u0259rinin qurulmas\u0131 \u00f6lk\u0259nin yeni m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 inki\u015faf\u0131n\u0131 \u015f\u0259rtl\u0259ndir\u0259n amill\u0259rdir. Bu siyas\u0259t d\u00f6vl\u0259t resurslar\u0131ndan daha s\u0259m\u0259r\u0259li istifad\u0259 olunmas\u0131na, \u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131na v\u0259 operativ q\u0259rarverm\u0259y\u0259 geni\u015f imkan yarad\u0131r.<\/p>\n<p>Uzun ill\u0259r \u0259rzind\u0259 s\u00fcni intellekt, b\u00f6y\u00fck veril\u0259nl\u0259r, riyazi modell\u0259\u015fdirm\u0259 v\u0259 r\u0259q\u0259msalla\u015fma sah\u0259sind\u0259 apar\u0131lan fundamental t\u0259dqiqatlar bu g\u00fcn art\u0131q praktik t\u0259tbiq m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 daxil olmaqdad\u0131r. D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131m\u0131z c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin m\u00fc\u0259yy\u0259n etdiyi strateji v\u0259zif\u0259l\u0259r aliml\u0259r qar\u015f\u0131s\u0131nda yeni imkanlar a\u00e7\u0131r, m\u0259suliyy\u0259ti daha da art\u0131r\u0131r. Elmi m\u00fc\u0259ssis\u0259 v\u0259 t\u0259\u015fkilatlar \u00fc\u00e7\u00fcn aktual m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f t\u0259dqiqatlar aparmaq, d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyi, iqtisadi proqnozla\u015fd\u0131rma, riskl\u0259rin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 q\u0259rarq\u0259buletm\u0259 sisteml\u0259rinin haz\u0131rlanmas\u0131nda daha f\u0259al i\u015ftirak etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn real z\u0259min yaran\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6lk\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131m\u0131z cari il fevral\u0131n 11-d\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n yeni r\u0259q\u0259msal arxitekturas\u0131\u201d adl\u0131 vahid f\u0259aliyy\u0259t plan\u0131na h\u0259sr olunmu\u015f m\u00fc\u015favir\u0259d\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 zaman\u0131 demi\u015fdir ki, s\u00fcni intellektin t\u0259tbiqi d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131nda geni\u015f v\u00fcs\u0259t almal\u0131d\u0131r. Bu g\u00fcn bu sah\u0259d\u0259 apar\u0131c\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 bu bel\u0259dir. Prezident \u0130lham \u018fliyev, h\u0259m\u00e7inin r\u0259hb\u0259r orqanlar\u0131nda t\u0259msil olunan \u015f\u0259xsl\u0259rin s\u00fcni intellektd\u0259n geni\u015f istifad\u0259 etm\u0259l\u0259rinin vacibliyini vur\u011fulam\u0131\u015fd\u0131r. \u00d6lk\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n bu fikirl\u0259ri bir daha g\u00f6st\u0259rir ki, m\u00fcasir idar\u0259etm\u0259 sistemind\u0259 r\u0259q\u0259msalla\u015fma v\u0259 s\u00fcni intellekt texnologiyalar\u0131n\u0131n t\u0259tbiqi geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259lidir. D\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyind\u0259 q\u0259rarlar\u0131n daha d\u0259qiq, operativ v\u0259 elmi \u0259saslarla verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00fcni intellektd\u0259n geni\u015f istifad\u0259 art\u0131q beyn\u0259lxalq t\u0259cr\u00fcb\u0259d\u0259 d\u0259 geni\u015f yay\u0131lmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fsas g\u00f6zl\u0259nti ondan ibar\u0259tdir ki, Az\u0259rbaycanda yeni r\u0259q\u0259msal arxitektura formala\u015fd\u0131qca s\u00fcni intellekt \u0259sasl\u0131 idar\u0259etm\u0259 sisteml\u0259ri, \u201ca\u011f\u0131ll\u0131\u201d iqtisadi t\u0259hlil mexanizml\u0259ri daha da inki\u015faf ed\u0259c\u0259k. Bu proses \u00f6lk\u0259nin r\u0259qab\u0259t qabiliyy\u0259tini art\u0131racaq, insan kapital\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131na t\u0259kan ver\u0259c\u0259k v\u0259 elml\u0259 idar\u0259etm\u0259 aras\u0131nda daha m\u00f6hk\u0259m \u0259laq\u0259 yaradacaq. Hesab edir\u0259m ki, bu istiqam\u0259td\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n siyas\u0259t h\u0259m d\u0259 uzun ill\u0259r apar\u0131lm\u0131\u015f elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n real n\u0259tic\u0259y\u0259 \u00e7evrilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn tarixi imkan yarad\u0131r.<\/p>\n<p>\u2013<strong> Qorxmaz m\u00fc\u0259llim, L\u00fctfi Zad\u0259 il\u0259 elmi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131z v\u0259 tan\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131z bar\u0259d\u0259 n\u0259 dey\u0259 bil\u0259rsiniz? Bu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r elmi f\u0259aliyy\u0259tiniz\u0259 hans\u0131 t\u0259siri g\u00f6st\u0259rdi?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 \u018fvv\u0259lc\u0259 xat\u0131rlad\u0131m ki, prof. L\u00fctfi Zad\u0259nin Az\u0259rbaycana ilk s\u0259f\u0259ri 1965-ci ild\u0259 ba\u015f tutmu\u015fdur. Alim Qara d\u0259nizd\u0259 \u201cAdmiral Naximov\u201d teploxodunda Avtomatik idar\u0259etm\u0259 probleml\u0259rin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f beyn\u0259lxalq elmi konfrans (The International Federation of Automatic Control \u00a0\u2013 IFAC) \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcnl\u00fck Az\u0259rbaycanda olmu\u015fdur. \u00a0O zaman biz aspiranturaya yeni q\u0259bul olunmu\u015f g\u0259nc t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar idik v\u0259 Zad\u0259 kimi b\u00f6y\u00fck bir alimin Bak\u0131ya g\u0259lm\u0259si bizim \u00fc\u00e7\u00fcn olduqca \u0259lam\u0259tdar hadis\u0259 idi.<\/p>\n<p>X\u00fcsusi qeyd etm\u0259k ist\u0259rdim ki, L\u00fctfi Zad\u0259 il\u0259 tan\u0131\u015fl\u0131q m\u0259nim elmi f\u0259aliyy\u0259timd\u0259 m\u00fch\u00fcm bir m\u0259rh\u0259l\u0259ni t\u0259\u015fkil edir. \u0130lk d\u0259f\u0259 onunla 2001-ci ild\u0259 beyn\u0259lxalq konfranslar\u0131n birind\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcm. H\u0259min g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259n sonra aram\u0131zda elmi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259 yarand\u0131. Sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 bu \u00fcnsiyy\u0259t m\u0259nim qeyri-s\u0259lis iqtisadiyyat sah\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tim\u0259 ciddi stimul verdi.<\/p>\n<p>L\u00fctfi Zad\u0259 tez-tez vur\u011fulay\u0131rd\u0131 ki, qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq n\u0259z\u0259riyy\u0259sini o, \u0259sas\u0259n humanitar v\u0259 iqtisadi sah\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259tbiq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutmu\u015fdu. Lakin ilk d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 bu n\u0259z\u0259riyy\u0259 daha \u00e7ox texnika v\u0259 d\u0259qiq elml\u0259rd\u0259 istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Bu bax\u0131mdan s\u00fcni intellektin iqtisadiyyatda t\u0259tbiqi onun \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 x\u00fcsusi maraq do\u011fururdu.<\/p>\n<p>2006-c\u0131 ild\u0259 \u0130spaniyada ke\u00e7iril\u0259n beyn\u0259lxalq konfransda m\u0259ruz\u0259 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdim v\u0259 f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k prof. L\u00fctfi Zad\u0259y\u0259 yax\u0131nla\u015f\u0131b t\u0259dqiqatlar\u0131m bar\u0259d\u0259 fikrini soru\u015fdum. O, t\u0259qdim etdiyim yana\u015fman\u0131 m\u00fcsb\u0259t qiym\u0259tl\u0259ndirdi v\u0259 bildirdi ki, bu istiqam\u0259ti \u00e7ox maraql\u0131 hesab edir.<\/p>\n<p>L\u00fctfi Zad\u0259 il\u0259 sonuncu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm Finlandiyada ba\u015f tutmu\u015fdu. H\u0259r bir g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259m elmi, h\u0259m d\u0259 m\u0259n\u0259vi bax\u0131mdan d\u0259y\u0259rli idi. Onunla \u00fcnsiyy\u0259t h\u0259r zaman yeni ideyalar, yeni yana\u015fmalar v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k t\u0259dqiqat istiqam\u0259tl\u0259ri bar\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 stimul verirdi.<\/p>\n<p><strong>\u2013 Qeyri-s\u0259lis iqtisadiyyat sah\u0259sind\u0259 beyn\u0259lxalq elmi f\u0259aliyy\u0259tiniz bar\u0259d\u0259 n\u0259 dey\u0259 bil\u0259rsiniz?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Qeyd etm\u0259k ist\u0259rdim ki, L\u00fctfi Zad\u0259nin t\u0259l\u0259b\u0259si, \u0130spaniya \u0130qtisadiyyat v\u0259 Maliyy\u0259 Elml\u0259ri Kral Akademiyas\u0131n\u0131n prezidenti, professor Xayme Xil Aluxa h\u0259l\u0259 1987-ci ild\u0259n Zad\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin iqtisadiyyata t\u0259tbiqi istiqam\u0259tind\u0259 sistemli t\u0259dqiqatlara ba\u015flay\u0131b v\u0259 bu sah\u0259nin \u0259sas m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259n birini formala\u015fd\u0131r\u0131b. Bu il onun 90 illik yubileyi qeyd olunacaq. H\u0259min yubiley m\u00fcnasib\u0259til\u0259 bir s\u0131ra \u00f6lk\u0259l\u0259rin aliml\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 \u201cQeyri-s\u0259lis iqtisadiyyat\u0131n yarad\u0131c\u0131lar\u0131 v\u0259 \u0259saslar\u0131\u201d adl\u0131 fundamental kitab haz\u0131rlan\u0131r.<\/p>\n<p>Kitab \u0130taliya, Pol\u015fa, \u0130spaniya v\u0259 Az\u0259rbaycan aliml\u0259rinin h\u0259mm\u00fc\u0259llifliyi il\u0259 \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259lir. N\u0259\u015frd\u0259 qeyri-s\u0259lis iqtisadiyyat\u0131n formala\u015fmas\u0131na t\u00f6hf\u0259 vermi\u015f apar\u0131c\u0131 aliml\u0259r v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 elmi m\u0259kt\u0259bl\u0259r t\u0259qdim olunur. M\u0259n d\u0259 Az\u0259rbaycan istiqam\u0259ti \u00fczr\u0259 bu sah\u0259nin inki\u015faf\u0131n\u0131 v\u0259 \u00f6lk\u0259mizin aliml\u0259rinin elmi t\u00f6hf\u0259l\u0259rini t\u0259qdim ed\u0259n m\u00fc\u0259llifl\u0259r s\u0131ras\u0131nda yer al\u0131ram.<\/p>\n<p>\u015e\u00fcbh\u0259siz ki, b\u00fct\u00fcn bu elmi istiqam\u0259tin zirv\u0259sind\u0259 dayanan \u015f\u0259xs \u2013 b\u00f6y\u00fck alim L\u00fctfi Zad\u0259dir. Kitabda da \u0259vv\u0259lc\u0259 onun n\u0259z\u0259ri irsi, sonra is\u0259 bu m\u0259kt\u0259bi davam etdir\u0259n aliml\u0259rin f\u0259aliyy\u0259ti geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 \u0259ks olunur. Bu, h\u0259m elmi varisliyin, h\u0259m d\u0259 qeyri-s\u0259lis iqtisadiyyat\u0131n beyn\u0259lxalq miqyasda inki\u015faf tarixinin m\u00fch\u00fcm s\u0259n\u0259di olacaq.<\/p>\n<p>Bir m\u0259qam\u0131 da vur\u011fulamaq ist\u0259rdim. G\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rimizd\u0259n birind\u0259 Zad\u0259 m\u0259n\u0259 s\u0259mimi \u015f\u0259kild\u0259 s\u00f6yl\u0259di ki, qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiqin iqtisadi t\u0259tbiql\u0259ri \u00fczr\u0259 daha \u00e7ox ixtisasla\u015fm\u0131\u015f aliml\u0259rl\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259k faydal\u0131 olar v\u0259 m\u0259n\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259si olan professor Xayme Xil Aluxa il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259yi t\u00f6vsiy\u0259 etdi. H\u0259tta \u00f6z\u00fc \u015f\u0259xs\u0259n onunla \u0259laq\u0259 saxlad\u0131 v\u0259 m\u0259niml\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259sini xahi\u015f etdi.<\/p>\n<p>Bak\u0131ya qay\u0131td\u0131qdan q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t sonra m\u0259n\u0259 \u0130spaniyaya s\u0259f\u0259rim \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259v\u0259t v\u0259 b\u00fct\u00fcn t\u0259\u015fkilati m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u0259st\u0259k g\u00f6st\u0259rildi. 2006-c\u0131 ild\u0259 \u0130spaniyaya getdim v\u0259 h\u0259min vaxtdan etibar\u0259n professor Xayme Xil Aluxa v\u0259 onun elmi m\u0259kt\u0259bi il\u0259 s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa ba\u015flad\u0131m. Art\u0131q 20 il\u0259 yax\u0131nd\u0131r ki, bu \u0259laq\u0259l\u0259r davam edir v\u0259 bir s\u0131ra m\u00fch\u00fcm elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 olunub.<\/p>\n<p>M\u0259nim beyn\u0259lxalq elmi f\u0259aliyy\u0259timd\u0259 2006-c\u0131 il x\u00fcsusi m\u0259rh\u0259l\u0259 hesab olunur. H\u0259min ild\u0259 professor Xayme Xil Aluxan\u0131n d\u0259st\u0259yi v\u0259 t\u00f6vsiy\u0259si il\u0259 ilk m\u0259qal\u0259m \u0130spaniyada n\u00fcfuzlu \u201cQeyri-s\u0259lis iqtisadiyyat\u201d jurnal\u0131nda \u00e7ap olundu. Bu, m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn qeyri-s\u0259lis iqtisadiyyat sah\u0259sind\u0259 beyn\u0259lxalq elmi m\u0259kana inteqrasiya bax\u0131m\u0131ndan m\u00fch\u00fcm hadis\u0259 idi. Sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 d\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 ara\u015fd\u0131rmalar\u0131m\u0131 davam etdirdim, m\u00fcxt\u0259lif elmi m\u0259qal\u0259l\u0259r, layih\u0259l\u0259r v\u0259 t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri ortaya qoydum.<\/p>\n<p>Bu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n m\u00fch\u00fcm n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 2013-c\u00fc ild\u0259 \u0130spaniya \u0130qtisadiyyat v\u0259 Maliyy\u0259 Elml\u0259ri Kral Akademiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc se\u00e7ilm\u0259yim oldu. Bu akademiyada \u00fczvl\u00fck \u00e7ox ciddi elmi meyarlar \u0259sas\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7irilir v\u0259 yaln\u0131z sanball\u0131 elmi n\u0259tic\u0259l\u0259ri olan aliml\u0259r \u00fczv se\u00e7il\u0259 bilirl\u0259r. M\u0259n bunu t\u0259kc\u0259 \u015f\u0259xsi u\u011fur deyil, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan elmin\u0259 veril\u0259n y\u00fcks\u0259k qiym\u0259t hesab edir\u0259m.<\/p>\n<p>Bundan ba\u015fqa, \u00f6t\u0259n il \u0130spaniya \u0130qtisadiyyat v\u0259 Maliyy\u0259 Elml\u0259ri Kral Akademiyas\u0131 m\u0259nim bu sah\u0259d\u0259 20 illik elmi f\u0259aliyy\u0259timi v\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyim n\u0259tic\u0259l\u0259ri y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259r\u0259k elmi nailiyy\u0259tl\u0259rimi \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u201cModels of Fuzzy Economics\u201d adl\u0131 kitab n\u0259\u015fr etdi. Bu n\u0259\u015fr m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259kc\u0259 \u015f\u0259xsi u\u011fur deyil, eyni zamanda Az\u0259rbaycan elminin beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 tan\u0131nmas\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259ricisidir.<\/p>\n<p>Son ill\u0259rd\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyim elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r d\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 maraq do\u011furur. Haz\u0131rda yeni \u201c\u0130qtisadi f\u0259aliyy\u0259tin sosial n\u0259tic\u0259l\u0259ri: Qeyri-s\u0259lis modell\u0259r\u201d adl\u0131 kitab\u0131m \u0130ngilt\u0259r\u0259nin n\u00fcfuzlu Kembric Universiteti t\u0259r\u0259find\u0259n n\u0259\u015fr\u0259 q\u0259bul olunub v\u0259 art\u0131q yax\u0131n aylarda \u00e7ap\u0131 g\u00f6zl\u0259nilir. Bu, m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. X\u00fcsusil\u0259 ona g\u00f6r\u0259 ki, Az\u0259rbaycan aliml\u0259rinin bu kimi n\u00fcfuzlu akademik m\u0259rk\u0259zd\u0259 n\u0259\u015fr olunan \u0259s\u0259rl\u0259ri \u00e7ox azd\u0131r.<\/p>\n<p>M\u00f6vzunun mahiyy\u0259ti ondan ibar\u0259tdir ki, sosial g\u00f6st\u0259ricil\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti klassik \u00f6l\u00e7\u00fc vahidl\u0259ri il\u0259 tam v\u0259 d\u0259qiq qiym\u0259tl\u0259ndiril\u0259 bilmir. M\u0259s\u0259l\u0259n, h\u0259yat keyfiyy\u0259ti, sosial rifah, m\u0259mnunluq s\u0259viyy\u0259si, sosial \u0259dal\u0259t kimi anlay\u0131\u015flar \u00e7ox\u015fax\u0259li v\u0259 nisbi xarakter da\u015f\u0131y\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 bel\u0259 g\u00f6st\u0259ricil\u0259rin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 \u0259n s\u0259m\u0259r\u0259li yana\u015fmalardan biri qeyri-s\u0259lis modell\u0259rdir.<\/p>\n<p><strong>\u2013 Qorxmaz m\u00fc\u0259llim, m\u00fcasir s\u00fcni intellekt texnologiyalar\u0131n\u0131n bug\u00fcnk\u00fc inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259sini nec\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirirsiniz? Haz\u0131rda bu sah\u0259d\u0259 hans\u0131 \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259r \u00f6n plana \u00e7\u0131x\u0131r v\u0259 onlar\u0131n elmi-praktik \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259ri n\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir?<\/strong><\/p>\n<p>\u2014 Bu g\u00fcn s\u00fcni intellekt sah\u0259sind\u0259 \u0259sas\u0259n \u00fc\u00e7 apar\u0131c\u0131 texnologiya m\u00f6vcuddur. Birincisi ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si (Machine Learning), ikincisi d\u0259rin \u00f6yr\u0259nm\u0259 (Deep Learning), \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259 geni\u015f dil modell\u0259ridir (Large Language Models). Ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si daha geni\u015f anlay\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 onun daxilind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif klassik v\u0259 m\u00fcasir metodlar birl\u0259\u015fir. Buraya ekonometrik modell\u0259r, qeyri-s\u0259lis modell\u0259r, riyazi proqramla\u015fd\u0131rma \u00fcsullar\u0131, balans modell\u0259ri v\u0259 dig\u0259r analitik yana\u015fmalar daxildir.<\/p>\n<p>S\u00fcni intellekt sah\u0259sind\u0259 ikinci m\u00fch\u00fcm istiqam\u0259t d\u0259rin \u00f6yr\u0259nm\u0259 texnologiyalar\u0131d\u0131r. D\u0259rin \u00f6yr\u0259nm\u0259 \u0259sas\u0259n insan beyninin f\u0259aliyy\u0259t prinsipl\u0259rini modell\u0259\u015fdir\u0259n neyron \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulur. Bu sisteml\u0259r b\u00f6y\u00fck h\u0259cmd\u0259 m\u0259lumatlar\u0131 emal etm\u0259y\u0259, m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u0259laq\u0259l\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259y\u0259 v\u0259 zaman ke\u00e7dikc\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 imkan verir. M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 bir \u00e7ox intellektual h\u0259ll\u0259rin \u0259sas\u0131nda m\u0259hz bu texnologiyalar dayan\u0131r.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn s\u00fcni intellekt sah\u0259sind\u0259 tamamil\u0259 yeni yana\u015fmalar formala\u015f\u0131r v\u0259 bu proses \u00e7ox s\u00fcr\u0259tl\u0259 davam edir. X\u00fcsusil\u0259 son ill\u0259rd\u0259 geni\u015f dil modell\u0259rinin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131 s\u00fcni intellektin inki\u015faf\u0131nda yeni m\u0259rh\u0259l\u0259 a\u00e7\u0131b. T\u0259xmin\u0259n 2021\u20132022-ci ill\u0259rd\u0259n etibar\u0259n bu istiqam\u0259t daha s\u00fcr\u0259tli inki\u015faf etm\u0259y\u0259 ba\u015fly\u0131b v\u0259 t\u0259dqiqat imkanlar\u0131 \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 geni\u015fl\u0259nib.<\/p>\n<p>Geni\u015f dil modell\u0259rinin \u0259sas \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259rind\u0259n biri insan nitqini, dan\u0131\u015f\u0131q dilini anlamaq, emal etm\u0259k v\u0259 hesablama m\u00fcst\u0259visin\u0259 ke\u00e7irm\u0259k bacar\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Dig\u0259r m\u00fch\u00fcm \u00fcst\u00fcnl\u00fck audio v\u0259 vizual informasiyan\u0131n emal\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. M\u00fcasir s\u00fcni intellekt sisteml\u0259ri insan s\u0259sini, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc, foto\u015f\u0259kill\u0259ri v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif obyektl\u0259rin t\u0259svirl\u0259rini analiz ed\u0259r\u0259k onlardan n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131xarmaq imkan\u0131na malikdir.<\/p>\n<p>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00fcst\u00fcnl\u00fck is\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 daha d\u0259qiq v\u0259 optimal n\u0259tic\u0259l\u0259rin \u0259ld\u0259 olunmas\u0131d\u0131r. \u018fn\u0259n\u0259vi \u00fcsullarla uzun vaxt aparan bir \u00e7ox prosesl\u0259r s\u00fcni intellekt vasit\u0259sil\u0259 daha operativ v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259 bilir. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yin idar\u0259etm\u0259 sisteml\u0259ri s\u00fcni intellekt \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulacaq.<\/p>\n<p><strong>\u2013 \u0130qtisadi prosesl\u0259rin modell\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259 qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq v\u0259 s\u00fcni intellekt metodlar\u0131n\u0131n t\u0259tbiqi g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 hans\u0131 yeni imkanlar v\u0259 perspektivl\u0259r v\u0259d edir? Bu sah\u0259d\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyiniz praktik n\u0259tic\u0259l\u0259ri nec\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirirsiniz?<\/strong><\/p>\n<p>\u2014 M\u0259n hesab edir\u0259m ki, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si, qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq, ekonometrik yana\u015fmalar v\u0259 riyazi proqramla\u015fd\u0131rma \u00fcsullar\u0131n\u0131n inteqrasiyas\u0131 iqtisadiyyat\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131nda tamamil\u0259 yeni imkanlar yaradacaq. Y\u0259ni, s\u00fcni intellekt v\u0259 qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq yaln\u0131z texnoloji sah\u0259nin deyil, h\u0259m d\u0259 sosial-iqtisadi idar\u0259etm\u0259nin g\u0259l\u0259c\u0259yidir.<\/p>\n<p>M\u0259n uzun ill\u0259rdir h\u0259m ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si, h\u0259m d\u0259 d\u0259rin \u00f6yr\u0259nm\u0259 istiqam\u0259tl\u0259rinin n\u0259z\u0259ri \u0259saslar\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011fulam. T\u0259xmin\u0259n 60 illik elmi f\u0259aliyy\u0259tim \u0259rzind\u0259 bu sah\u0259l\u0259rd\u0259 toplad\u0131\u011f\u0131m bilik v\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259 s\u00fcni intellekt metodlar\u0131n\u0131n sosial-iqtisadi sisteml\u0259rin idar\u0259 olunmas\u0131na t\u0259tbiqini m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259bii v\u0259 m\u0259ntiqi bir proses\u0259 \u00e7evirib. Bu, son ill\u0259rin t\u0259sad\u00fcfi mara\u011f\u0131 deyil, uzunm\u00fcdd\u0259tli elmi axtar\u0131\u015flar\u0131n n\u0259tic\u0259sidir.<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 2014-c\u00fc ild\u0259 \u0130ndoneziyada ke\u00e7iril\u0259n beyn\u0259lxalq konfransda maliyy\u0259 sabitliyinin qeyri-s\u0259lis modell\u0259r \u0259sas\u0131nda qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259ruz\u0259 etmi\u015fdim. T\u0259qdim olunan model \u0130ndoneziya M\u0259rk\u0259zi Bank\u0131n\u0131n diqq\u0259tini c\u0259lb etdi v\u0259 h\u0259min qurum t\u0259r\u0259find\u0259n sat\u0131n al\u0131naraq t\u0259tbiq edilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131. Sevindirici hald\u0131r ki, bu model bu g\u00fcn d\u0259 istifad\u0259 olunur v\u0259 \u00f6z effektivliyini qoruyub saxlay\u0131r.<\/p>\n<p>Sonradan h\u0259min yana\u015fma daha geni\u015f co\u011frafiyada yay\u0131lma\u011fa ba\u015flad\u0131. M\u0259n\u0259 daxil olan m\u0259lumatlara \u0259sas\u0259n, haz\u0131rda bu model d\u00fcnyan\u0131n 41 \u00f6lk\u0259sind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif formalarda t\u0259tbiq olunur. Bu fakt g\u00f6st\u0259rir ki, qeyri-s\u0259lis iqtisadi modell\u0259r yaln\u0131z n\u0259z\u0259ri maraq do\u011furmur, h\u0259m d\u0259 real idar\u0259etm\u0259 sisteml\u0259rind\u0259 praktik n\u0259tic\u0259l\u0259r verir.<\/p>\n<p>S\u00fcni intellekt texnologiyalar\u0131 inki\u015faf etdikc\u0259 bizim haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z modell\u0259r\u0259 maraq da art\u0131r. \u00c7\u00fcnki d\u00f6vl\u0259tl\u0259r v\u0259 maliyy\u0259 institutlar\u0131 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik \u015f\u0259raitind\u0259 daha \u00e7evik, daha d\u0259qiq v\u0259 daha rasional q\u0259rarverm\u0259 mexanizml\u0259rin\u0259 ehtiyac duyurlar. Qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq is\u0259 m\u0259hz bu bo\u015flu\u011fu dolduran m\u00fch\u00fcm vasit\u0259l\u0259rd\u0259n biridir. Az\u0259rbaycanda da son ill\u0259r s\u00fcni intellekt, r\u0259q\u0259msalla\u015fma v\u0259 innovativ idar\u0259etm\u0259 sah\u0259sind\u0259 at\u0131lan add\u0131mlar bu t\u0259dqiqatlar\u0131n praktik t\u0259tbiqi \u00fc\u00e7\u00fcn yeni imkanlar yarad\u0131r.<\/p>\n<p><strong>\u2013 G\u0259ncl\u0259rin elm\u0259 mara\u011f\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 onlar\u0131n t\u0259dqiqat f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 c\u0259lb olunmas\u0131 bu g\u00fcn \u00e7ox m\u00fczakir\u0259 olunan, aktual m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259ndir. Z\u0259ngin elmi v\u0259 idar\u0259\u00e7ilik t\u0259cr\u00fcb\u0259niz\u0259 \u0259saslanaraq soru\u015fmaq ist\u0259rdik ki, Sizc\u0259, m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 g\u0259nc aliml\u0259rin, y\u00fcks\u0259kixtisasl\u0131 elmi kadrlar\u0131n yeti\u015fm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn hans\u0131 z\u0259ruri t\u0259dbirl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si vacibdir?\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 G\u0259ncl\u0259rin elm\u0259, x\u00fcsusil\u0259 riyaziyyat v\u0259 t\u0259tbiqi elml\u0259r\u0259 c\u0259lb olunmas\u0131na g\u0259ldikd\u0259 burada m\u00fc\u0259yy\u0259n \u00e7\u0259tinlikl\u0259r m\u00f6vcuddur. Riyaziyyat elmi h\u0259r zaman z\u0259hm\u0259t, s\u0259bir v\u0259 x\u00fcsusi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzi t\u0259l\u0259b edir. H\u0259r g\u0259ncd\u0259 bu istiqam\u0259t\u0259 meyl v\u0259 haz\u0131rl\u0131q eyni s\u0259viyy\u0259d\u0259 olmur.<\/p>\n<p>Bizim f\u0259aliyy\u0259t sah\u0259si is\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li v\u0259 y\u00fcks\u0259k m\u00fcr\u0259kk\u0259blik d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259 malik elmi istiqam\u0259tl\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. \u00c7\u00fcnki, bu sah\u0259 bir ne\u00e7\u0259 elmin k\u0259si\u015fm\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fir. Bu sferada u\u011fur qazanmaq \u00fc\u00e7\u00fcn iqtisadiyyat\u0131, riyaziyyat\u0131, texnologiyan\u0131, m\u0259ntiqi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc v\u0259 m\u00fcasir proqramla\u015fd\u0131rma yana\u015fmalar\u0131n\u0131 birlikd\u0259 \u00f6yr\u0259nm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Bu is\u0259 x\u00fcsusi z\u0259hm\u0259t t\u0259l\u0259b edir.<\/p>\n<p>Dig\u0259r m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259 maddi stimuldur. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bir \u00e7ox g\u0259ncl\u0259r elm\u0259 maraq g\u00f6st\u0259rs\u0259l\u0259r d\u0259, maliyy\u0259 bax\u0131m\u0131ndan daha g\u0259lirli sah\u0259l\u0259r\u0259 \u00fcz tuturlar. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 istedadl\u0131 g\u0259ncl\u0259rin elm\u0259 g\u0259lm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259t d\u0259st\u0259yi, qrant proqramlar\u0131, layiqli \u0259m\u0259khaqq\u0131, beyn\u0259lxalq t\u0259cr\u00fcb\u0259 imkanlar\u0131 v\u0259 elmi m\u00fchit g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259lidir, bu sah\u0259d\u0259 t\u0259bli\u011fat i\u015fl\u0259ri apar\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130nan\u0131ram ki, \u0259g\u0259r bu istiqam\u0259td\u0259 sistemli add\u0131mlar at\u0131lsa, Az\u0259rbaycan elmi yax\u0131n ill\u0259rd\u0259 yeni n\u0259sil aliml\u0259r, \u0259m\u0259k bazar\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 cavab ver\u0259n y\u00fcks\u0259kixtisasl\u0131 kadrlar yeti\u015fdir\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>M\u00fcsahib\u0259ni apard\u0131:\u00a0<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #ff0000;\"><strong>N\u0259rgiz Q\u018fHR\u018fMANOVA,\u00a0<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #ff0000;\"><strong>AMEA R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti aparat\u0131n\u0131n \u0130ctimaiyy\u0259tl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r,\u00a0<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #ff0000;\"><strong>m\u0259tbuat v\u0259 informasiya \u015f\u00f6b\u0259sinin\u00a0<\/strong><strong>Elektron informasiya sektorunun m\u00fcdiri<\/strong><\/span><\/p>\n<p><strong style=\"color: #ff0000;\">Az\u0259rbaycan.media<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/section>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Elm v\u0259 T\u0259hsil Nazirliyi Riyaziyyat \u0130nstitutunun Sosial iqtisadi prosesl\u0259rin qeyri-s\u0259lis modernl\u0259\u015fdirilm\u0259si laboratoriyas\u0131n\u0131n m\u00fcdiri, AMEA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc, professor Qorxmaz \u0130manov qeyri-s\u0259lis iqtisadiyyat sah\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259mizin tan\u0131nm\u0131\u015f aliml\u0259rind\u0259ndir. O, sosial-iqtisadi sisteml\u0259rin makro g\u00f6st\u0259ricil\u0259rinin&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":537,"featured_media":77304,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,74],"tags":[],"class_list":["post-77303","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-manset","category-musahib"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77303","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/537"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=77303"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77303\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":77311,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77303\/revisions\/77311"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/77304"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=77303"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=77303"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=77303"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}