{"id":70987,"date":"2026-02-15T11:16:07","date_gmt":"2026-02-15T07:16:07","guid":{"rendered":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=70987"},"modified":"2026-02-15T11:23:08","modified_gmt":"2026-02-15T07:23:08","slug":"dirilikl%c9%99-t%c9%99saduf-arasinda-m%c9%99nim-d%c9%99fnim-az%c9%99r-turan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=70987","title":{"rendered":"<span style=\"color:red\">&#8220;Dirilikl\u0259 T\u0259sad\u00fcf Aras\u0131nda: M\u0259nim D\u0259fnim&#8230;\u201d \u2013 Az\u0259r TURAN<\/span>"},"content":{"rendered":"<h3><span style=\"color: #3366ff;\">Az\u0259r TURAN<\/span><\/h3>\n<div class=\"news_text\">\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Avropada bel\u0259 taleyi ya\u015fayan \u015fairl\u0259ri l\u0259n\u0259tl\u0259nmi\u015f \u015fairl\u0259r adland\u0131r\u0131rlar. Amma Hadi l\u0259n\u0259tl\u0259nmi\u015f \u015fairl\u0259r z\u00fcmr\u0259sin\u0259 aid deyil. Hadinin qar\u015f\u0131s\u0131nda z\u0259man\u0259nin \u00f6z\u00fc g\u00fcnahkard\u0131r. Yeniyetm\u0259lik \u00e7a\u011flar\u0131ndan \u00f6ld\u00fcy\u00fc g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r, h\u0259tta \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra da Hadi \u0259zab \u00e7\u0259kir. Q\u0131rx illik \u00f6mr\u00fcn\u00fcn xo\u015f ke\u00e7\u0259n ill\u0259ri barmaqla say\u0131la bil\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r az olub. Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin ilk m\u0259fkur\u0259vi \u015fairi olsa da, bioqrafiyas\u0131 tam ara\u015fd\u0131r\u0131lmay\u0131b. Bundan sonra da \u00e7\u0259tin ara\u015fd\u0131r\u0131la. Harda, hans\u0131 s\u0259b\u0259bl\u0259 \u00f6ld\u00fcy\u00fc t\u0259xminl\u0259r\u0259 \u0259saslan\u0131r. M\u00fcbahis\u0259li q\u0259bri \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 a\u00e7\u0131l\u0131b&#8230; Haqq\u0131nda yaz\u0131lan xatir\u0259l\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259tind\u0259 k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rd\u0259 s\u0259rg\u0259rdan v\u0259 s\u0259rxo\u015f g\u0259zir. Xatir\u0259l\u0259rd\u0259ki burul\u011fanlardan xilas edilm\u0259sinin zaman\u0131 is\u0259 \u00e7oxdan \u00e7at\u0131b. Amma bunu nec\u0259 etm\u0259k olar?<\/p>\n<p>Haqq\u0131nda n\u0259 biliriks\u0259, \u018fb\u00fclqasim \u018fminzad\u0259nin xatir\u0259l\u0259rind\u0259n, bir d\u0259 Seyid H\u00fcseynin 1923-c\u00fc ild\u0259 &#8220;Maarif v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t&#8221; jurnal\u0131nda yazd\u0131qlar\u0131ndan ibar\u0259tdir. Seyid H\u00fcseyn Hadinin v\u0259fat\u0131ndan \u00fc\u00e7 il sonra q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 &#8220;\u018fd\u0259biyyat tariximizd\u0259n&#8221; m\u0259qal\u0259sini bu s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ba\u015flay\u0131r: &#8220;N\u0259 zaman v\u0259 ner\u0259d\u0259 v\u0259fat etdiyi m\u0259lum olmayan \u018fbd\u00fcls\u0259limzad\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi bir vaxt Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda m\u00fch\u00fcm bir m\u00f6vqe tutmu\u015fdur. Haz\u0131rda xalq\u0131m\u0131z Hadini unutmu\u015f kimidir&#8221;.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"no-display appear\" src=\"http:\/\/img.edebiyyatqazeti.az\/uploads\/Muhammad_Hadi(7).jpg\" alt=\"\" width=\"350\" height=\"393\" \/><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Melanxolik tale m\u00fcq\u0259ddim\u0259si&#8230;<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Evin \u0259ziz-x\u0259l\u0259fi olub. \u0130ki bibisi balaca Hadini qucaqlar\u0131ndan yer\u0259 qoymay\u0131blar. 10 ya\u015f\u0131 olanda atas\u0131n\u0131 itirib, anas\u0131 Hadini v\u0259 iki bac\u0131s\u0131n\u0131 at\u0131b ba\u015fqa ki\u015fiy\u0259 \u0259r\u0259 gedib. Ata-ana qay\u011f\u0131s\u0131ndan m\u0259hrum olan \u00fc\u00e7 balaca u\u015faq n\u0259n\u0259l\u0259ri T\u0259yyib\u0259nin himay\u0259sin\u0259 s\u0131\u011f\u0131n\u0131blar. T\u0259yyib\u0259 d\u0259 v\u0259fat edib. \u00dc\u00e7 u\u015faq p\u0259r\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcb. H\u0259r\u0259si bir qap\u0131da, onun-bunun \u00fcmidin\u0259 qal\u0131b. Hadi \u0259misin\u0259 s\u0131\u011f\u0131n\u0131b. Sonra \u0259misini itirib. Bundan sonra sevdiyi \u0259misi q\u0131z\u0131 \u018fmin\u0259ni d\u0259 anas\u0131 yeni ail\u0259 qurdu\u011fu adam\u0131n o\u011fluna verib. H\u0259l\u0259 \u00fcst\u0259lik, \u0259miq\u0131z\u0131n\u0131n nikah m\u0259rasimind\u0259 \u015fahid qismind\u0259 Hadini d\u0259v\u0259t edibl\u0259r. \u018fmin\u0259 xan\u0131m Hadi il\u0259 evl\u0259nm\u0259m\u0259sinin s\u0259b\u0259bini sonralar bel\u0259 izah etmi\u015fdi: &#8220;S\u0259b\u0259b onun kas\u0131bl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 kims\u0259sizliyi idi&#8221;. \u00d6mr\u00fcn\u00fcn sonuna q\u0259d\u0259r ail\u0259 qurmay\u0131b. H\u0259yat\u0131n\u0131 qar\u0131\u015f\u0131q x\u0259yallar qoynunda ya\u015fay\u0131b: &#8220;Bir fatiheyi-nazini f\u0131rlat da, g\u00fczar et, \/ Ehya el\u0259, ruhum, m\u0259ni h\u0259mtal\u0259r i\u00e7ind\u0259. \/ Vard\u0131r \u015fu yatan kims\u0259l\u0259rin fatih\u0259xani, \/ M\u0259n kims\u0259siz\u0259m xaki-siy\u0259hzal\u0259r i\u00e7ind\u0259&#8221;.<\/p>\n<p>Sonra da \u015eamax\u0131da z\u0259lz\u0259l\u0259. Yurdu viran qal\u0131r. &#8220;Qarl\u0131, \u015faxtal\u0131 havada adamlar \u00e7\u00f6ll\u0259r\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr, do\u011fma yurdunu t\u0259rk etm\u0259y\u0259 vadar olurlar&#8230; Hadi d\u0259 bu s\u0259rg\u0259rdan adamlarla K\u00fcrd\u0259mir\u0259 g\u0259lir&#8221; (Manaf S\u00fcleymanov).<\/p>\n<p>V\u0259 bu melanxolik tale m\u00fcq\u0259ddim\u0259si b\u00fct\u00fcn h\u0259yat\u0131na yans\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 amili<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Hadinin t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131nda ziddiyy\u0259t yaradan s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n biri, b\u0259lk\u0259 d\u0259 \u0259n ba\u015fl\u0131cas\u0131 Az\u0259rbaycan sovet \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 il\u0259 bar\u0131\u015fmaz m\u00fcnasib\u0259ti olub. Sovet d\u00f6vr\u00fc \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131 Hadinin b\u00fct\u00fcn &#8220;q\u00fcsurlar&#8221;\u0131n\u0131 \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin ad\u0131na yaz\u0131b. Baxmayaraq ki, M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadini \u0259d\u0259biyyata g\u0259tir\u0259n, yazd\u0131qlar\u0131n\u0131 t\u0259shih ed\u0259n, \u015feir dilini sad\u0259l\u0259\u015fdirm\u0259k namin\u0259 ona t\u00f6vsiy\u0259l\u0259r ver\u0259n \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 olmu\u015fdu. Hadi \u0130lk qonorar\u0131n\u0131 &#8220;H\u0259yat&#8221;dan, ilk maa\u015f\u0131n\u0131 &#8220;F\u00fcyuzat&#8221;dan alm\u0131\u015fd\u0131. Seyid H\u00fcseyn \u018fli b\u0259yin 1906-c\u0131 ild\u0259 Hadiy\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubun m\u0259zmununu t\u0259qdim edir: &#8220;H\u0259ft\u0259lik &#8220;F\u00fcyuzat&#8221; nam\u0131nda \u0259d\u0259bi bir m\u0259cmu\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131r\u0131q. Zati-alil\u0259rini d\u0259 hey\u0259ti-t\u0259hririy\u0259 (yaz\u0131 hey\u0259tin\u0259) nam\u0131na qeyd etmi\u015fik&#8221;. Bu m\u0259ktubla k\u0259ndisin\u0259 75 r\u00fcbl\u0259 maa\u015f t\u0259yin edildiyi d\u0259 qeyd edilibmi\u015f&#8221;. Buna r\u0259\u011fm\u0259n, \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dov &#8220;M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi&#8221; monoqrafiyas\u0131nda &#8220;F\u00fcyuzat&#8221;\u0131n guya Hadiy\u0259 z\u0259r\u0259rli t\u0259sirl\u0259rini ayr\u0131ca paraqrafda ara\u015fd\u0131r\u0131r: &#8220;G\u00fcman etm\u0259k olar ki, Hadi ba\u015fqa bir m\u00fchit\u0259 d\u00fc\u015fs\u0259 idi, onun d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ard\u0131c\u0131l olaraq m\u00fct\u0259r\u0259qqi istiqam\u0259td\u0259 inki\u015faf ed\u0259c\u0259k, oxudu\u011fu n\u0259\u011fm\u0259l\u0259rd\u0259 &#8220;xaric s\u0259sl\u0259r&#8221; get-ged\u0259 azalacaq idi. &#8220;F\u00fcyuzat&#8221; m\u00fchiti bel\u0259 bir inki\u015faf \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sla m\u00fcnasib deyildi&#8221;. Bunu dey\u0259n Mir\u0259hm\u0259dov monoqrafiyas\u0131n\u0131n ba\u015fqa bir s\u0259hif\u0259sind\u0259 Hadinin &#8220;Bir \u0259m\u0259lim&#8221; \u015feirinin \u00fcz\u0259rind\u0259 x\u00fcsusil\u0259 dayan\u0131r v\u0259 bu \u015feiri &#8220;Hadi poeziyas\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca ideya-estetik \u0259sas\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259k b\u0259dii ifad\u0259si, \u015fairin proqram s\u0259ciyy\u0259li \u0259s\u0259ri&#8221; olaraq y\u00fcks\u0259k d\u0259y\u0259rl\u0259ndirirdi. Amma xat\u0131rlatm\u0131rd\u0131 ki, h\u0259min \u015feir 1907-c\u0131 ild\u0259 el\u0259 &#8220;F\u00fcyuzat&#8221;\u0131n 15 mart tarixli say\u0131nda d\u0259rc olunub v\u0259:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>Ey v\u0259t\u0259n! Ey p\u0259riyi-vicdan\u0131m!<\/em><\/p>\n<p><em>&#8230;S\u0259ni sevm\u0259k deyilmi iman\u0131m?<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8211; misralar\u0131n\u0131n da ke\u00e7diyi &#8220;Bir \u0259m\u0259lim&#8221; \u015feiri il\u0259 Az\u0259rbaycan poeziyas\u0131nda V\u0259t\u0259n estetikas\u0131 g\u0259li\u015fm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b. Hadinin poeziyaya v\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 \u0259d\u0259biyyata g\u0259li\u015fi il\u0259 V\u0259t\u0259n sevdas\u0131n\u0131n estetik ah\u0259ngi v\u0259 r\u0259ngi, ictimai m\u0259zmunu m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fib.<\/p>\n<p>\u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 26 ya\u015fl\u0131 cavan dostunun q\u0259l\u0259mind\u0259ki q\u00fcdr\u0259ti b\u00f6y\u00fck yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n q\u0259l\u0259mi il\u0259 qiyasland\u0131r\u0131r, M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi is\u0259 42 ya\u015fl\u0131 insanp\u0259rv\u0259r ustad\u0131n\u0131 &#8220;Dahi&#8221; adland\u0131r\u0131rd\u0131. Hadinin &#8220;Firdovsi-ilhamat&#8221; adlanan ilk kitab\u0131nda &#8220;\u0130zhari-q\u0259drdani&#8221; ba\u015fl\u0131ql\u0131 bir \u015feir var. \u015eeir &#8220;\u018fdibi-x\u0259luq&#8221; \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259y\u0259 ithaf olunub. Hadi ustad\u0131na &#8220;b\u00f6y\u00fcks\u0259n, \u0259n b\u00f6y\u00fcks\u0259n&#8221;, dey\u0259 xitab edir. Hadinin \u015feirind\u0259 V\u0259t\u0259n \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259d\u0259n m\u0259d\u0259t ist\u0259y\u0259n bir K\u0259rb\u0259la \u015f\u0259klind\u0259 simvolla\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Abdulla \u015eaiq yaz\u0131r: &#8220;\u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 o vaxta q\u0259d\u0259r bir beyt bel\u0259 yazmam\u0131\u015f olan Hadini dill\u0259ndirdi&#8221;. H\u0259min m\u0259qal\u0259sind\u0259 \u015eaiq h\u0259m d\u0259 bel\u0259 yaz\u0131r: &#8220;Hadi z\u0259man\u0259nin qabaqc\u0131l ziyal\u0131lar\u0131 il\u0259 oturub-dursayd\u0131, \u015f\u00fcbh\u0259siz, d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn daha b\u00f6y\u00fck \u015fairl\u0259rind\u0259n biri olard\u0131. Lakin Hadi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n lap \u0259vv\u0259lind\u0259n &#8220;F\u00fcyuzat&#8221; m\u00fchitin\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc&#8221;. Dili q\u0259lizdirs\u0259 &#8211; s\u0259b\u0259bi &#8220;F\u00fcyuzat&#8221;d\u0131r. Guya s\u0259rxo\u015fluq x\u0259st\u0259liyin\u0259 tutulub, bunun da s\u0259b\u0259bi yen\u0259 &#8220;F\u00fcyuzat&#8221;dak\u0131 m\u00fchitdir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u018fs\u0259rl\u0259rinin b\u00fct\u00fcn n\u0259\u015frl\u0259rind\u0259 unudulan\u00a0<\/strong><strong>&#8220;\u00d6vraqi-p\u0259ri\u015fan aras\u0131nda&#8221;<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1907-ci ild\u0259 &#8220;D\u0259bistan&#8221; jurnal\u0131n\u0131n 4-c\u00fc say\u0131nda d\u0259rc olunmu\u015f &#8220;Olmas\u0131n&#8221; r\u0259difli q\u0259z\u0259linin \u0259vv\u0259lind\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;\u00d6vraqi-p\u0259ri\u015fan aras\u0131nda&#8221; ba\u015fl\u0131ql\u0131 t\u0259qdimat n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcns\u0259, sonrak\u0131 b\u00fct\u00fcn n\u0259\u015frl\u0259rind\u0259 &#8211; &#8220;Se\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri&#8221;nd\u0259 d\u0259, &#8220;\u018fs\u0259rl\u0259ri&#8221;nin k\u00fclliyyat\u0131nda da unudulmu\u015f v\u0259 \u00e7ap olunmam\u0131\u015fd\u0131r. &#8220;\u00d6vraqi-p\u0259ri\u015fan aras\u0131nda&#8221; adl\u0131 m\u0259tnd\u0259 Hadi bildirirdi ki, &#8220;Bir gec\u0259 idi, saat iki rad\u0259l\u0259rind\u0259 d\u00f6vri-h\u0259yat\u0131n \u0259n parlaq v\u0259 \u015f\u0259\u015f\u0259\u0259li z\u0259man\u0131 bulunan \u0259yyami-s\u0259bav\u0259timi (u\u015faql\u0131q \u00e7a\u011flar\u0131m\u0131) d\u0259r xatir etmi\u015fdim. \u015e\u00f6yl\u0259 ki, h\u0259ngami-s\u0259bav\u0259timd\u0259 (u\u015faql\u0131q \u00e7a\u011flar\u0131mda) qaralad\u0131\u011f\u0131m bir xeyli \u0259ski-\u00fcski v\u0259r\u0259ql\u0259ri qar\u0131\u015fd\u0131rmaya y\u00f6n\u0259lmi\u015fdim. Bird\u0259n-bir\u0259, kim bilir &#8211; ne\u00e7\u0259 s\u0259n\u0259 bundan \u0259qd\u0259m s\u00f6yl\u0259diyim bu \u0259\u015farim n\u0259z\u0259r\u0259 yeti\u015fdikd\u0259 m\u0259hv olub getm\u0259sin fikril\u0259 &#8220;D\u0259bistan&#8221; c\u0259rideyi-m\u00fcfid\u0259sinin s\u00fctunin\u0259 d\u0259rci m\u00fcnasib g\u00f6r\u00fcld\u00fc&#8221;. &#8220;G\u00fcl\u015f\u0259ni-al\u0259md\u0259 bir g\u00fcl varm\u0131 bixar olmas\u0131n? \/ Hans\u0131 b\u00fclb\u00fcld\u00fcr c\u0259fayi-xardan zar olmas\u0131n?&#8221; Hadi bu \u015feiri, \u00f6z\u00fcn\u00fcn dediyin\u0259 g\u00f6r\u0259, h\u0259ngami-s\u0259bav\u0259tind\u0259 (u\u015faql\u0131q \u00e7a\u011flar\u0131nda) q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b. \u015eeir 1907-ci ild\u0259 d\u0259rc olunsa da, onu Hadinin ilk \u015feirl\u0259rind\u0259n biri kimi q\u0259bul etm\u0259liyik. Seyid H\u00fcseyn is\u0259 bildirir ki, Hadi 25 ya\u015f\u0131na q\u0259d\u0259r \u015feir yazmay\u0131b. Amma Hadi \u00f6z\u00fc bu \u015feiri &#8220;h\u0259ngami s\u0259bav\u0259t&#8221;ind\u0259, y\u0259ni u\u015faql\u0131q \u00e7a\u011flar\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 iqrar edir&#8230;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Hadi T\u00fcrkiy\u0259d\u0259,\u00a0<\/strong><strong>yaxud Rza Tevfiq amili&#8230;<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Hadi 1910-cu ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 gedir. Eyni ild\u0259 \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycandan \u0130stanbula k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fd\u00fc. T\u00fcrkiy\u0259li hadi\u015f\u00fcnas Mehdi G\u0259nc\u0259linin 2011-ci ild\u0259 \u0130stanbulda n\u0259\u015fr etdirdiyi &#8220;Azerbaycanl\u0131 \u015eair Mehemmed Hadi&#8221; kitab\u0131nda diqq\u0259timi ilginc bir m\u0259qam c\u0259lb etdi. G\u0259nc\u0259li yaz\u0131r ki, &#8220;Ustad il\u0259 m\u0259n\u0259vi \u015fagirdi, 1910-cu ild\u0259 \u0130stanbula, h\u0259qiqi D\u0259rs\u0259ad\u0259t\u0259, a\u015fiq olduqlar\u0131 h\u00fcrriyy\u0259tin paytaxt\u0131na gedirl\u0259r&#8221;. Bir yerd\u0259 getdikl\u0259rini g\u00fcman etm\u0259k olarm\u0131, bilmir\u0259m. B\u0259lk\u0259 d\u0259&#8230;<\/p>\n<p>G\u0259nc\u0259d\u0259 \u018fli N\u0259zminin evind\u0259 Salman M\u00fcmtaza \u0130stanbul xatir\u0259l\u0259rini anladark\u0259n m\u0259lum olur ki, Hadinin \u0130stanbuldak\u0131 xeyirxah\u0131 Rza Tevfiq imi\u015f:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>Hadi \u0130stanbuldan edirdi s\u00f6hb\u0259t,<\/em><\/p>\n<p><em>He\u00e7 k\u0259sd\u0259n g\u00f6rm\u0259mi\u015f orada h\u00f6rm\u0259t.<\/em><\/p>\n<p><em>Ancaq Rza Tevfiq filosof, m\u00fcdam<\/em><\/p>\n<p><em>Etmi\u015fdi Hadiy\u0259 art\u0131q ehtiram.<\/em><\/p>\n<p><em>&#8220;Uy\u011funsuzluqlar\u0131&#8221; atm\u0131\u015f ke\u00e7mi\u015f\u0259,<\/em><\/p>\n<p><em>Hadini d\u00fcz\u0259ltmi\u015f y\u00fcng\u00fcl bir i\u015f\u0259.<\/em><\/p>\n<p><em>H\u0259m d\u0259 m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015fdir daim,<\/em><\/p>\n<p><em>Bunu ondan ba\u015fqa etm\u0259mi\u015f he\u00e7 kim.<\/em><\/p>\n<p><em>Hadi sitayi\u015fl\u0259 b\u0259hs edir ondan<\/em><\/p>\n<p><em>&#8211; T\u0259kdir \u0130stanbulda, &#8211; derdi, &#8211; bu insan!<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>T\u0259bii ki, Rza Tevfiq Hadini \u0259n az\u0131 &#8220;F\u00fcyuzat&#8221;dak\u0131 \u015feirl\u0259ri il\u0259 \u00e7oxdan tan\u0131mal\u0131yd\u0131. Yaxud Dar\u00fclf\u00fcnunda bir yerd\u0259 t\u0259hsil ald\u0131qlar\u0131 yax\u0131n dostu \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin ara\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Rza Tevfiq Hadiy\u0259 h\u0259yan ola bil\u0259rdi.<\/p>\n<p>Hadi 1914-c\u00fc ild\u0259 \u0130stanbuldan qay\u0131tm\u0131\u015f v\u0259 yuxar\u0131da da xat\u0131rlatd\u0131\u011f\u0131m kimi, G\u0259nc\u0259d\u0259 dostlar\u0131 il\u0259 s\u00f6hb\u0259t \u0259snas\u0131nda Rza Tevfiqi \u015f\u00fckranl\u0131q v\u0259 sitayi\u015fl\u0259, qibt\u0259yl\u0259 anm\u0131\u015fd\u0131. Rza Tevfiqin yard\u0131m\u0131 il\u0259 \u0130stanbulda i\u015f\u0259 d\u00fcz\u0259lm\u0259sind\u0259n, Rza Tevfiqin \u0130stanbulda yegan\u0259 g\u00fcv\u0259nilir insan olmas\u0131ndan, onu qorumas\u0131ndan b\u0259hs etmi\u015fdi. Bel\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, Hadinin \u0130stanbulda &#8220;Tanin&#8221; q\u0259zetin\u0259 i\u015f\u0259 d\u00fcz\u0259lm\u0259sinin d\u0259 s\u0259b\u0259bkar\u0131 Rza Tevfiq olub. Rusiya t\u00fcrkl\u0259rinin Rza Tevfiql\u0259 \u0259laq\u0259si is\u0259, ad\u0259t\u0259n \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 vasit\u0259sil\u0259 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015firdi v\u0259 bunu Rza Tevfiqin \u00f6z\u00fc d\u0259 Ammandan dostu Rza Turquta yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda xat\u0131rlatma\u011fa ehtiyac duyurdu. Bu bar\u0259d\u0259 &#8220;Cavidnam\u0259&#8221; kitab\u0131mda \u0259trafl\u0131 yazm\u0131\u015fam&#8230;<\/p>\n<p>\u018fziz Mir\u0259hm\u0259dov &#8220;M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 \u018fli N\u0259zminin yuxar\u0131da ad\u0131ke\u00e7\u0259n \u015feirinin yaln\u0131z ilk iki misras\u0131n\u0131 (&#8220;Hadi \u0130stanbuldan edirdi s\u00f6hb\u0259t, \/ He\u00e7 k\u0259sd\u0259n g\u00f6rm\u0259mi\u015f orada h\u00f6rm\u0259t&#8221;) sitat g\u0259tirm\u0259kl\u0259 kifay\u0259tl\u0259nir, Rza Tevfiql\u0259 ba\u011fl\u0131 misralar\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259n s\u00fckutla ke\u00e7ir. \u018fv\u0259zind\u0259 Rza Tevfiq haqq\u0131nda \u0259sas\u0131 olmayan q\u0259rib\u0259 m\u0259lumatlar verir: &#8220;Rza Tevfiq jandarm idar\u0259sind\u0259 i\u015f\u0259 girib, inqilab\u00e7\u0131 f\u0259hl\u0259l\u0259ri d\u00f6yd\u00fcr\u00fcrd\u00fc&#8221;. Amma ist\u0259r 1907-10-cu ill\u0259rd\u0259 Cavidi, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 1910-13-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Hadini himay\u0259 ed\u0259n Rza Tevfiq Osmanl\u0131 M\u0259clisi-M\u0259busan\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc idi. Eyni zamanda, Osmanl\u0131n\u0131n \u0259n se\u00e7kin \u015fairl\u0259rind\u0259n say\u0131l\u0131rd\u0131. \u00dcst\u0259lik, \u0130stanbul Dar\u00fclf\u00fcnununda f\u0259ls\u0259f\u0259 professoru idi. Bir professor, inc\u0259 ruhlu bir \u015fair, M\u0259clisi-M\u0259busan \u00fczv\u00fc jandarm idar\u0259sind\u0259 i\u015f\u0259 girib f\u0259hl\u0259l\u0259ri niy\u0259 d\u00f6yd\u00fcrm\u0259liydi ki?!<\/p>\n<p>Hadinin \u0130stanbul d\u00f6vr\u00fcn\u00fc ara\u015fd\u0131ran he\u00e7 k\u0259s Rza Tevfiq amilinin \u00fcz\u0259rind\u0259 dayanm\u0131r. Halbuki, Rza Tevfiqsiz Hadinin \u0130stanbul d\u00f6vr\u00fc b\u00fct\u00fcn hallarda tamamlanmam\u0131\u015f qal\u0131r. Bu bar\u0259d\u0259 bir q\u0259d\u0259r sonra&#8230;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>&#8220;Dekadent \u015fair&#8221;\u00a0<\/strong><strong>\u018fhm\u0259d Kamal<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Hadinin bioqrafiyas\u0131nda \u018fhm\u0259d Kamal\u0131n m\u00fcst\u0259sna yeri var. \u018fhm\u0259d Kamalla dostlu\u011fu sovet \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda sanki Hadinin z\u0259if t\u0259r\u0259fidir. &#8220;\u018f.Kamal g\u0259nc, istedadl\u0131, filosof t\u0259bi\u0259tli \u015fairin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda v\u0259 t\u0259bi\u0259tind\u0259 olan m\u00fcsb\u0259t c\u0259h\u0259tl\u0259ri inki\u015faf etdirm\u0259k bir yana, Hadini \u0259vv\u0259lkind\u0259n d\u0259 g\u0259rgin, b\u00f6hranl\u0131 bir v\u0259ziyy\u0259t\u0259 sald\u0131: onun h\u0259m ideya, b\u0259dii z\u00f6vq c\u0259h\u0259tind\u0259n, h\u0259m d\u0259 h\u0259yat t\u0259rzi etibaril\u0259 d\u00fczg\u00fcn, ayd\u0131n bir yol tutmas\u0131na \u00e7ox ciddi \u0259ng\u0259l oldu&#8221;. Guya s\u0259rxo\u015flu\u011fa meyil etm\u0259si d\u0259 \u018fhm\u0259d Kamal\u0131n t\u0259siri il\u0259 olub. \u018fhm\u0259d Kamal\u0131 \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n Bak\u0131ya d\u0259v\u0259t etmi\u015fdi. &#8220;F\u00fcyuzat&#8221;da Hadi il\u0259 bir yerd\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Dost idil\u0259r. \u018fhm\u0259d Kamal\u0131n Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi t\u0259nqidinin g\u0259li\u015fm\u0259sind\u0259, poeziyam\u0131zda yeni estetik meyill\u0259rin p\u0259rv\u0259ri\u015f tapmas\u0131nda dan\u0131lmaz xidm\u0259tl\u0259ri var. Hadi il\u0259 bu h\u0259ssas v\u0259 inc\u0259 z\u00f6vql\u00fc \u015feir bilicisinin dostlu\u011fu sona q\u0259d\u0259r davam edir.<\/p>\n<p>1911-ci ild\u0259 \u018fhm\u0259d Kamal Az\u0259rbaycan na\u015firl\u0259ri, redaktorlar\u0131 il\u0259 bir yerd\u0259 h\u0259bs olunanda bunu T\u00fcrkiy\u0259 c\u0259miyy\u0259tin\u0259 &#8220;T\u00fcrkl\u0259r\u0259 m\u0259zalim&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259 \u018fhm\u0259d A\u011fao\u011flu v\u0259 &#8220;Qafqaz xatir\u0259l\u0259ri&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi \u00e7atd\u0131rd\u0131. M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi &#8220;T\u0259nin&#8221; q\u0259zetind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: &#8220;Tam bu parlaq, bu \u0259m\u0259lf\u00fcruzi-istiqbal olan zamanlarda idi. \u018fli b\u0259yin t\u0259hti-m\u00fcdiriyy\u0259tind\u0259 bu g\u00fcn ancaq nam\u0131 ya\u015fayan &#8220;F\u00fcyuzat&#8221; m\u0259cmueyi-\u0259d\u0259biyy\u0259si n\u0259\u015fr olunurdu. Na\u00e7iz d\u0259 heyr\u0259ti-t\u0259hririyy\u0259y\u0259 daxil idim. T\u0259sad\u00fcf biz\u0259 h\u00fcr fikirli bir q\u0259l\u0259m arkada\u015f\u0131 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. O, \u015fimdi zindani-\u0259sar\u0259td\u0259 ya\u015fay\u0131r &#8211; \u018fhm\u0259d Kamal. Bu arkada\u015f da biziml\u0259 birlikd\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, m\u0259hsuli-fikriyy\u0259sini evraqi-&#8220;F\u00fcyuzat&#8221;a n\u0259\u015fr edirdi&#8230; Bak\u0131 q\u0259ry\u0259l\u0259rind\u0259n olan Balaxan\u0131da mill\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00fc\u015fad edil\u0259n m\u0259kt\u0259b\u0259 m\u00fcdir t\u0259yin olunaraq iki s\u0259n\u0259 \u0259rzind\u0259 \u0259halini m\u0259mnun ed\u0259c\u0259k m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rdi. Bir \u00e7ox m\u00fcn\u0259vv\u0259r dima\u011flar yeti\u015fdirdi. Aqib\u0259t bu m\u0259kt\u0259b\u0259 d\u0259 sair m\u0259katibi-islamiyy\u0259 kimi \u015fayani-t\u0259til g\u00f6r\u00fcld\u00fc&#8230; M\u0259kt\u0259bin t\u0259tilind\u0259n sonra \u0259rbabi-\u015f\u0259bab\u0131n arzusuyla son zamanlar t\u0259til edil\u0259n &#8220;Yeni f\u00fcyuzat&#8221; m\u0259cmu\u0259sinin s\u0259rm\u00fch\u0259rrirliyind\u0259 bulunurdu. \u015eimdi arayi\u015fi-zindani-\u0259sar\u0259tdir&#8221;.<\/p>\n<p>&#8220;F\u00fcyuzat&#8221;da F\u00fcyuzati imzasil\u0259 &#8220;H\u0259sbi-hal, yaxud bizim Hadinin iztirab\u0131&#8221; adl\u0131 bir \u015feir var. \u015eeir Hadi il\u0259 dialoqdur v\u0259 burda \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin &#8220;M\u0259cnun v\u0259 Leylayi-islam&#8221; m\u0259qal\u0259sin\u0259 d\u0259 g\u00f6nd\u0259rm\u0259l\u0259r edilir. \u015eeirin \u018fhm\u0259d Kamala aid oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 d\u0259y\u0259r: &#8220;Bu yanda bir dekadan z\u00fclm\u0259ti x\u0259yalil\u0259 \/ N\u0259zir\u0259saz olur \u0259lvahi-q\u0259sv\u0259ti leyl\u0259&#8221;. \u018fg\u0259r bel\u0259dirs\u0259, dem\u0259li, Hadi bar\u0259d\u0259 ilk b\u0259dii par\u00e7an\u0131n m\u00fc\u0259llifi \u018fhm\u0259d Kamald\u0131r.<\/p>\n<p>Sovet \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131 is\u0259 \u018fhm\u0259d Kamal\u0131 &#8220;T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n g\u0259lmi\u015f siyasi f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131&#8221;, s\u0259rxo\u015fluq azar\u0131na tutulmu\u015f dekadan \u015fair adland\u0131r\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>\u018fhm\u0259d Kamal Bak\u0131dan T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 d\u00f6nd\u00fcy\u00fcnd\u0259 bu d\u0259f\u0259 d\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi &#8220;\u018fhm\u0259d Kamal\u0131n v\u0259t\u0259n\u0259 \u0259zim\u0259ti&#8221; adl\u0131 m\u0259qal\u0259 yazd\u0131&#8230; G\u00fcman etm\u0259k olar ki, Hadinin T\u00fcrkiy\u0259d\u0259ki son ill\u0259ri h\u0259m d\u0259 \u018fhm\u0259d Kamalla b\u0259rab\u0259r ke\u00e7ib. Bak\u0131da oldu\u011fu kimi, \u0130stanbulda da ayr\u0131lmay\u0131blar.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Hadi Q\u0259rb\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n t\u0259msil\u00e7isi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259\u00a0<\/strong><strong>Osmanl\u0131dan s\u0131n\u0131rd\u0131\u015f\u0131 edilib. Yaxud Selanikl\u0259 ba\u011fl\u0131 ger\u00e7\u0259kl\u0259r<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ara\u015fd\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f, yaxud he\u00e7 bir qayna\u011fa istinad edilm\u0259d\u0259n d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 burax\u0131lm\u0131\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 onun Selanikd\u0259 s\u00fcrg\u00fcnd\u0259 olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlard\u0131r. Hadi Selanikd\u0259 s\u00fcrg\u00fcnd\u0259 olubmu? Bunu t\u0259sdiq v\u0259 t\u0259sbit ed\u0259c\u0259k qaynaq hardad\u0131r? Bu bar\u0259d\u0259 \u0130lk m\u0259lumat\u0131 Hadinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra u\u015faql\u0131q dostu \u018fb\u00fclqasim \u018fminzad\u0259 xatir\u0259l\u0259rind\u0259 verir. Sonra Seyid H\u00fcseyn \u0259hvalat\u0131 eyni il\u0259 t\u0259krarlay\u0131r. 32 il sonra da bu bar\u0259d\u0259 Abdulla \u015eaiq yaz\u0131r. S\u00fcrg\u00fcn h\u0259yat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259xminl\u0259r kitabdan-kitaba \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n<p>B\u0259llidir ki, Osmanl\u0131-\u0130taliya sava\u015f\u0131 g\u00fcnl\u0259rind\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 &#8220;Tanin&#8221; q\u0259zetind\u0259 \u0130taliyan\u0131n &#8220;ab\u0131rs\u0131z v\u0259 nam\u0259rd&#8221; h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rind\u0259n b\u0259hs ed\u0259n m\u0259qal\u0259l\u0259r yaz\u0131r v\u0259 &#8220;T\u00fcrkl\u0259r m\u0259d\u0259niyy\u0259t kisv\u0259sin\u0259 b\u00fcr\u00fcn\u0259nl\u0259rin nas\u0131l kirli q\u0259lbli, v\u0259h\u015fi niyy\u0259tli, yarad\u0131lm\u0131\u015flar\u0131n x\u0131ltl\u0131 olduqlar\u0131n\u0131 bir daha \u00f6yr\u0259nmi\u015f oldu. X\u0259ndeyi-m\u0259d\u0259niyy\u0259tin nas\u0131l bir q\u0259hq\u0259heyi-fahi\u015fan\u0259 oldu\u011funu b\u00fct\u00fcn \u00fcryanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 anlad\u0131&#8230;&#8221; deyirdi. Q\u0259rib\u0259dir, eyni m\u00f6vqe &#8220;Tanin&#8221; q\u0259zetind\u0259 Mehmet Ali Tevfikin d\u0259 yaz\u0131lar\u0131nda b\u0259z\u0259n eyni \u00fcslubdad\u0131r. O da m\u0259d\u0259niyy\u0259t kisv\u0259sin\u0259 b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f \u0130taliyan\u0131n viran qalmas\u0131n\u0131 niyaz edirdi. M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi d\u0259 Mehmet Ali Tevfik kimi &#8220;Tanin&#8221; q\u0259zetinin yazar\u0131yd\u0131 v\u0259 ikisi d\u0259 \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin yetirm\u0259siydi. Mehmet Ali Tevfik haqq\u0131ndak\u0131 m\u0259qal\u0259md\u0259 d\u0259 bildirmi\u015fdim ki, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin t\u00f6vsiy\u0259si il\u0259 \u0130ttihad v\u0259 T\u0259r\u0259qqi Partiyas\u0131 Mehmet Ali Tevfik Y\u00fcks\u0259l\u0259ni Selanik\u0259 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. O d\u00f6n\u0259md\u0259 \u0259ks\u0259r t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u0259r &#8211; Ziya G\u00f6kalp da, \u00d6m\u0259r Seyf\u0259ddin d\u0259, Abdulla Canip d\u0259 Selanikd\u0259ydil\u0259r. \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 d\u0259 Selanikd\u0259 konfranslar verirdi&#8230; Tevfiqin &#8220;Turanl\u0131n\u0131n d\u0259ft\u0259ri&#8221; kitab\u0131nda bu bar\u0259d\u0259 \u0259trafl\u0131 m\u0259lumatlar var&#8230; Hadi d\u0259 Selanik\u0259 bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 ged\u0259 bilm\u0259zdimi? Bir halda ki, Selanikd\u0259ki ayd\u0131nlar\u0131n m\u00fcr\u015fidi \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 Hadinin ilk xeyirxah\u0131, &#8220;Tanin&#8221; m\u00fch\u0259rrirl\u0259rind\u0259n Mehmet Ali Tevfik is\u0259 yax\u0131n dostlar\u0131ndan biriydi v\u0259 Hadi 1910-cu ild\u0259 &#8220;Tanin&#8221; m\u00fch\u0259rriri olaraq \u0130stanbulda Tofiq Fikr\u0259t haqq\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 bir m\u0259qal\u0259d\u0259 onun bar\u0259sind\u0259 &#8220;r\u00fcf\u0259qayi-m\u0259salikimd\u0259n, m\u0259kt\u0259bi-sultani m\u00fc\u0259llimi, &#8220;Tanin&#8221; m\u00fch\u0259rrirl\u0259rind\u0259n Mehmet Ali Tevfiq b\u0259y&#8221; dey\u0259 ehtiramla b\u0259hs edirdi&#8230;<\/p>\n<p>Bizd\u0259 is\u0259 Hadinin ittihat\u00e7\u0131llar t\u0259r\u0259find\u0259n Selanik\u0259 s\u00fcrg\u00fcn edildiyini, h\u0259tta s\u00fcrg\u00fcnd\u0259 bazarl\u0131q ed\u0259n yunan qad\u0131nlar\u0131na hamball\u0131q etdiyini yaz\u0131rlar. Bunu Seyid H\u00fcseyn d\u0259 yaz\u0131b. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259 t\u0259sad\u00fcf\u0259n \u015eaiq\u0259 rast g\u0259l\u0259n &#8220;\u00fcst\u00fc-ba\u015f\u0131 kirli&#8221;, &#8220;yaxas\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u0259n, alt k\u00f6yn\u0259yi qapqara v\u0259 y\u0131rt\u0131q&#8221; Hadi \u00f6z\u00fc &#8220;dan\u0131\u015f\u0131b&#8221;. Sonra da s\u00fcrg\u00fcn v\u0259 hamball\u0131q m\u00f6vzusu Hadinin bioqrafiyas\u0131na \u0259lav\u0259 edilib&#8230;<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Hadiy\u0259 m\u00fcnasib\u0259t xeyli d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc v\u0259 m\u00fc\u0259mmal\u0131d\u0131r. Onu T\u00fcrkiy\u0259d\u0259, ya istibdad \u0259leyhin\u0259 yaz\u0131lar\u0131na, ya da s\u0259rxo\u015fluq etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 polis idar\u0259sin\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rlar. M\u0259s\u0259l\u0259n, C\u0259f\u0259r X\u0259ndan\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, guya Hadi T\u00fcrkiy\u0259 despotizmin\u0259 qar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131q \u00e7\u0131x\u0131\u015flar edib. Bu i\u015fl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 polis idar\u0259sin\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131b, N\u0259hay\u0259t, bu \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131 v\u0259 \u015feirl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 Hadini Selanik\u0259 s\u00fcrg\u00fcn edibl\u0259r. Abdulla \u015eaiq is\u0259 yaz\u0131r ki, T\u00fcrkiy\u0259 istibdad\u0131na d\u00f6zm\u0259yib yen\u0259 \u015fidd\u0259tli \u015f\u0259kild\u0259 i\u00e7kiy\u0259 qur\u015fan\u0131bm\u0131\u015f. D\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 onu s\u0259rxo\u015f halda yaxalay\u0131b polis idar\u0259sin\u0259 apar\u0131blarm\u0131\u015f.<\/p>\n<p>Ba\u015fqa bir versiya is\u0259 budur ki, Hadi guya 1913-c\u00fc ild\u0259 s\u0259dr-\u0259z\u0259m Mahmud \u015eevk\u0259t Pa\u015faya qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f sui-q\u0259sdd\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li bilin\u0259r\u0259k Selanik\u0259 s\u00fcrg\u00fcn edilib. \u018fvv\u0259la, o sui-q\u0259sdin uzaqdan-yax\u0131ndan Hadiy\u0259 he\u00e7 bir d\u0259xli yoxdur. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, h\u0259min sui-q\u0259sdl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259li bilin\u0259nl\u0259ri Selanik\u0259 deyil, Sinopa s\u00fcrg\u00fcn edirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Hadinin T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ard\u0131c\u0131l \u00e7ap olundu\u011fu &#8220;Mehtap&#8221; d\u0259rgisi 1911-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r n\u0259\u015fr olunub. &#8220;Mehtap&#8221; q\u0259rb\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n m\u0259tbu orqan\u0131yd\u0131 v\u0259 Hadi bu d\u0259rgid\u0259 q\u0259rb\u00e7iliyi t\u0259rcih ed\u0259n yaz\u0131lar yaz\u0131rd\u0131 v\u0259 \u0130stanbuldan uzaqla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na da h\u0259min yaz\u0131lar\u0131 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu. Mehdi G\u0259nc\u0259linin m\u0259n\u0259 fotosur\u0259tini g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259hk\u0259m\u0259 q\u0259rarnam\u0259si bar\u0259d\u0259 ilk d\u0259f\u0259 bu yaz\u0131da m\u0259lumat verir\u0259m. H\u0259rbiyy\u0259 nazirinin v\u0259 s\u0259dr-\u0259z\u0259min birg\u0259 imzalad\u0131\u011f\u0131 h\u0259min q\u0259rarnam\u0259d\u0259 Divani-h\u0259rb t\u0259r\u0259find\u0259n qapad\u0131lan &#8220;Mehtab&#8221; d\u0259rgisind\u0259 &#8220;Rusiya t\u0259b\u0259\u0259sind\u0259n olan Qafqasiyal\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi&#8221;nin &#8220;Nisvani-islam\u0259nin \u0259leyhin\u0259&#8221; d\u0259rc etdirdiyi yaz\u0131n\u0131n (\u0259slind\u0259, m\u00fcs\u0259lman qad\u0131nlar\u0131n Avropada t\u0259hsil almas\u0131na \u00e7a\u011f\u0131ran m\u0259qal\u0259sinin &#8211; A.T.) fikr\u0259n osmanl\u0131 c\u0259miyy\u0259tin\u0259 m\u0259nfi t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259yi bildirilir v\u0259 Hadinin sonrak\u0131 f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 bunu n\u0259z\u0259r\u0259 almasa idareyi-\u00fcrfiyy\u0259 q\u0259rarnam\u0259sinin alt\u0131nc\u0131 madd\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n h\u00fcdudi-Osmani xaricin\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131laca\u011f\u0131 izah edilir. Q\u0259rarnam\u0259y\u0259 n\u0259zar\u0259t is\u0259 H\u0259rbiyy\u0259 nazirliyin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131r. Amma q\u0259rarnam\u0259d\u0259 onun Selanik\u0259 s\u00fcrg\u00fcn edil\u0259c\u0259yi bar\u0259d\u0259 fikir yoxdur.<\/p>\n<p>Hadinin s\u00fcrg\u00fcn tarixini 1913-c\u00fc il\u0259 aid edirl\u0259r. Bu, nec\u0259 ola bil\u0259rdi ki? 1912-ci ilin noyabr\u0131ndan etibar\u0259n Selanik art\u0131q yunanlar\u0131n n\u0259zar\u0259tind\u0259ydi&#8230; Bir halda ki, yunanlar Selaniki t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n alm\u0131\u015fd\u0131lar, T\u00fcrkiy\u0259 h\u00f6kum\u0259ti onu \u00f6z n\u0259zar\u0259tind\u0259 olmayan \u0259raziy\u0259 nec\u0259 s\u00fcrg\u00fcn ed\u0259 bil\u0259rdi? Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, 1913-c\u00fc ilin may\u0131nda \u0130stanbulda n\u0259\u015fr olunan &#8220;R\u00fcbab&#8221; d\u0259rgisind\u0259 Hadinin &#8220;H\u0259qiq\u0259t, ey b\u0259\u015f\u0259rin s\u0259rm\u0259di ilah\u0259si, \u00e7\u0131x, \/ G\u00f6r\u00fcn bu z\u00fclm\u0259t\u0259 batm\u0131\u015f m\u00fchit\u0259 \u00e7\u00f6hr\u0259n a\u00e7\u0131q&#8221; dey\u0259 q\u0259rb\u00e7ilik \u0259hvali-ruhiyy\u0259sind\u0259 olan bir \u015feiri d\u0259rc olunub. H\u0259min ilin dekabr\u0131nda, ya \u0130stanbulda, ya da Bak\u0131da yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;Cinsi-l\u0259tif\u0259&#8221; \u015feiri &#8220;\u0130qbal&#8221; q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc olunub v\u0259 y\u0259qin ki, Hadi bu \u015feirl\u0259ri s\u00fcrg\u00fcnd\u0259n yaz\u0131b g\u00f6nd\u0259rmirdi&#8230; 1913-c\u00fc ilin sonunda, ya \u0130stanbuldayd\u0131, ya da Bak\u0131da. H\u0259r halda, s\u00fcrg\u00fcnd\u0259 deyildi&#8230;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Selanikd\u0259n sonra Bak\u0131da<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8220;\u0130qbal&#8221; q\u0259zetinin 19 fevral 1914-c\u00fc il tarixli say\u0131nda is\u0259 onun &#8220;\u0130zhari-t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr&#8221; adl\u0131 x\u0131rda bir qeydi d\u0259rc olunub: &#8220;T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n \u00f6vd\u0259timd\u0259 Odessaya u\u011frark\u0259n h\u0259min \u015f\u0259h\u0259rin sakini \u015eirvan\u0131n m\u00f6t\u0259b\u0259ran v\u0259 t\u00fcccar\u0131ndan olan M\u0259\u015f\u0259di M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fliyev c\u0259nablar\u0131 insaniyy\u0259tin ortaya v\u0259z ed\u0259 bildiyi m\u0259h\u0259bb\u0259tin \u0259n s\u0259mimi d\u0259r\u0259c\u0259si il\u0259 m\u0259n\u0259 ikram etdikl\u0259ri kimi, m\u00fcavin\u0259ti-maddiy\u0259d\u0259 d\u0259 d\u0259xi bulunduqlar\u0131ndan q\u0259zet\u0259niz vasit\u0259si il\u0259 k\u0259ndil\u0259rin\u0259 \u0259rzi-\u015f\u00fckran etm\u0259yi rica v\u0259 istirham ediyorum&#8221;. Ba\u015fqa he\u00e7 n\u0259. V\u0259 h\u0259min x\u0131rda qeydind\u0259 Hadi &#8220;s\u00fcrg\u00fcnd\u0259n qay\u0131dark\u0259n&#8221; demir, &#8220;T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n qay\u0131dark\u0259n&#8221; deyir. H\u0259l\u0259 \u00fcst\u0259lik, k\u00fcbar v\u0259 nazik davran\u0131r. Ona qay\u011f\u0131 v\u0259 maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rmi\u015f adama yaz\u0131l\u0131 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr etm\u0259yi \u00f6z\u00fcn\u0259 borc bilir. \u018fb\u00fclqasim \u018fminzad\u0259nin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, M\u0259\u015f\u0259di M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fliyev Hadinin p\u0259r\u0259sti\u015fkar\u0131ym\u0131\u015f, &#8220;Fird\u00f6vsi-ilhamat&#8221;\u0131 oxuyubmu\u015f v\u0259 Hadi onun qona\u011f\u0131 olark\u0259n, \u015fairi faytonla d\u0259ll\u0259kxanaya, hamama apar\u0131blar. Ona alt v\u0259 \u00fcst paltarlar\u0131 &#8211; kostyum, palto v\u0259 ayaqqab\u0131 al\u0131blar. Be\u015f y\u00fcz manat da pul verib yola sal\u0131blar.<\/p>\n<p>Bak\u0131ya is\u0259 f\u0259rqli bir M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi g\u0259lir. Seyid H\u00fcseyn bildirir ki, &#8220;1914-c\u00fc s\u0259n\u0259nin nisan ibtidal\u0259rind\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi Bak\u0131ya g\u0259ldi&#8230; O, ad\u0259t\u0259n \u00e7\u0131ld\u0131rm\u0131\u015f bir halda bulunurdu. Bak\u0131dak\u0131 dostlar\u0131n\u0131n he\u00e7 birin\u0259 yax\u0131n d\u00fc\u015fm\u00fcrd\u00fc. P\u0259ri\u015fan v\u0259 s\u0259fil halda g\u0259zirdi. K\u0259ndisin\u0259 yax\u0131nla\u015fan arkada\u015flar\u0131 t\u0259hqir ed\u0259r, &#8220;m\u0259n kainat\u0131n g\u00f6y\u00fcnd\u0259 bir adamam&#8221;, dey\u0259 \u00e7\u0131ld\u0131rm\u0131\u015f bir halda, s\u0259rxo\u015f meyxan\u0259l\u0259rd\u0259 vaxt\u0131n\u0131 ke\u00e7irirdi&#8230;&#8221; Hadinin eyni g\u00fcnl\u0259rd\u0259ki hal\u0131n\u0131 Abdulla \u015eaiq bir q\u0259d\u0259r f\u0259rqli t\u0259svir edir, Seyid H\u00fcseynin t\u0259qdimat\u0131nda ona yax\u0131nla\u015fan arkada\u015flar\u0131 t\u0259hqir ed\u0259n Hadi \u015eaiq\u0259 \u00f6z\u00fc yax\u0131nla\u015f\u0131r: &#8220;Bir g\u00fcn k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259n ke\u00e7\u0259rk\u0259n \u00fcst\u00fc-ba\u015f\u0131 kirli, hal\u0131 p\u0259ri\u015fan bir \u015f\u0259xs \u0259limd\u0259n tutdu. \u018fvv\u0259lc\u0259 tan\u0131mad\u0131m&#8230; O, titr\u0259k bir s\u0259sl\u0259: &#8211; \u015eaiq, m\u0259ni tan\u0131mad\u0131nm\u0131? &#8211; dey\u0259 soru\u015fdu&#8230; \u00c7\u0259km\u0259si y\u0131rt\u0131q oldu\u011fundan ayaqlar\u0131 d\u0131\u015far\u0131da qalm\u0131\u015fd\u0131. V\u0259 yaxas\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u0259n alt k\u00f6yn\u0259yi qapqara v\u0259 y\u0131rt\u0131q idi&#8230; Alt v\u0259 \u00fcst paltarlar\u0131n\u0131 tamamil\u0259 d\u0259yi\u015fdirtdirdim&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn \u0259vv\u0259l \u015firvanl\u0131 tacir m\u00f6ht\u0259r\u0259m M\u0259\u015f\u0259di M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fliyevin t\u0259z\u0259 paltarlar geyindirib yola sald\u0131\u011f\u0131 Hadinin \u00fcst\u00fc-ba\u015f\u0131 yen\u0259 kirlidir. Aya\u011f\u0131ndak\u0131 da Odessada geyindiyi t\u0259z\u0259 ayaqqab\u0131s\u0131 deyil, y\u0131rt\u0131\u011f\u0131ndan ayaqlar\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u0259n k\u00f6hn\u0259 ayaqqab\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Bir s\u00f6zl\u0259, bu Hadi, o Hadi deyil. H\u0259l\u0259 \u00fcst\u0259lik, ham\u0131 Hadiy\u0259 yard\u0131m edir. Ham\u0131 ona t\u0259z\u0259 paltarlar al\u0131r. Ham\u0131 onu hamama apar\u0131r&#8230;<\/p>\n<p>Bir d\u0259 \u0259g\u0259r Seyid H\u00fcseynin, yaxud \u015eaiqin dedikl\u0259ri h\u0259qiq\u0259tdirs\u0259, o zaman Hadi 1914-c\u00fc ilin fevral\u0131ndan oktyabr\u0131na q\u0259d\u0259r q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 \u015feirl\u0259ri, m\u0259qal\u0259l\u0259ri, &#8220;E\u015fqi-m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m&#8221; v\u0259 &#8220;\u015e\u00fckufeyi-hikm\u0259t&#8221; kitablar\u0131n\u0131 hans\u0131 ruh hal\u0131 il\u0259 yaz\u0131b n\u0259\u015fr etdirib?<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u018fs\u0259rl\u0259rinin b\u00fct\u00fcn n\u0259\u015frl\u0259rind\u0259 unudulan &#8220;\u015e\u0259rqin yegan\u0259 filosofu Rza Tevfiq b\u0259y\u0259&#8221; ithaf\u0131<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1914-c\u00fc ild\u0259 Hadi &#8220;\u00dcmid s\u0259hneyi-tama\u015fayi-h\u0259yat\u0131n ruhudur&#8221; \u015feirini Rza Tevfiq\u0259 h\u0259sr ets\u0259 d\u0259, ist\u0259r &#8220;Se\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri&#8221;nin 1978-ci il n\u0259\u015frind\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 &#8220;\u018fs\u0259rl\u0259ri&#8221;nin 2020-ci il n\u0259\u015frind\u0259 ithaf qeydi ixtisar edilmi\u015fdir. &#8220;\u0130qbal&#8221; q\u0259zetinin 15 sentyabr 1914-c\u00fc il tarixli say\u0131nda is\u0259 h\u0259min \u015feir &#8220;\u015e\u0259rqin yegan\u0259 filosofu Rza Tevfiq b\u0259y\u0259&#8221; qeydi il\u0259 d\u0259rc olunmu\u015fdu:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>M\u0259n bir g\u00fcn\u0259\u015f\u0259m, yerd\u0259 \u0259yand\u0131r l\u0259m\u0259at\u0131m,<\/em><\/p>\n<p><em>\u015eeirimd\u0259 par\u0131ldar duruyor \u00e7\u00f6hreyi-zat\u0131m,<\/em><\/p>\n<p><em>Yoxdur z\u0259r\u0259ri, ke\u00e7s\u0259 d\u0259 f\u0259qr il\u0259 h\u0259yat\u0131m,<\/em><\/p>\n<p><em>Kim oldu\u011fumu bildir\u0259c\u0259k, bil ki, m\u0259mat\u0131m.<\/em><\/p>\n<p><em>F\u0259rdayi-\u00fcfulumda bu q\u00f6vm a\u011flayacaqd\u0131r,<\/em><\/p>\n<p><em>Lakin g\u00f6z\u00fcm\u00fc d\u0259sti-\u0259c\u0259l ba\u011flayacaqd\u0131r.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>M\u0259n solmal\u0131yam, ta ki, a\u00e7\u0131ls\u0131n da bahar\u0131m,<\/em><\/p>\n<p><em>M\u0259n s\u00f6nm\u0259liy\u0259m, \u015f\u0259\u015f\u0259\u0259l\u0259nsin d\u0259 n\u0259har\u0131m.<\/em><\/p>\n<p><em>M\u0259n \u00f6lm\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l v\u0259t\u0259nim oldu m\u0259zar\u0131m,<\/em><\/p>\n<p><em>\u018frbabi-z\u0259ka d\u00fc\u015fm\u0259nidir indi diyar\u0131m.<\/em><\/p>\n<p><em>S\u00f6nd\u00fckc\u0259 z\u0259ka \u0259hli-v\u0259t\u0259n a\u011flayacaqd\u0131r,<\/em><\/p>\n<p><em>G\u00f6z &#8211; incisi ya\u015flar o zaman parlayacaqd\u0131r.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>\u018fn son dil\u0259yim: m\u0259qb\u0259rim olsun v\u0259t\u0259nimd\u0259,<\/em><\/p>\n<p><em>T\u0259ndir v\u0259t\u0259nim, olmal\u0131 can\u0131m da t\u0259nimd\u0259.<\/em><\/p>\n<p><em>Ruhum ki m\u0259nim qalmayacaq bu b\u0259d\u0259nimd\u0259,<\/em><\/p>\n<p><em>Qu\u015f \u015f\u0259klin\u0259 girsin, qanad a\u00e7s\u0131n \u00e7\u0259m\u0259nimd\u0259,<\/em><\/p>\n<p><em>\u018fndam\u0131m\u0131 a\u011fu\u015fi-\u0259d\u0259m saxlayacaqd\u0131r,<\/em><\/p>\n<p><em>F\u0259rdayi-m\u0259mat\u0131mda ad\u0131m parlayacaqd\u0131r.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>B\u0259xtim kimi olsun k\u0259f\u0259nim, y\u0259ni siy\u0259hnak,<\/em><\/p>\n<p><em>Heyk\u0259l dil\u0259m\u0259m, heyk\u0259li-q\u0259brimdir o \u0259flak,<\/em><\/p>\n<p><em>Mill\u0259t i\u015f\u0131q olsun, m\u0259ni udsun bu siy\u0259h xak,<\/em><\/p>\n<p><em>Ancaq dil\u0259r\u0259m, q\u00f6vmim ola sahibi-idrak.<\/em><\/p>\n<p><em>\u0130drak\u0131 olanlar m\u0259ni sonra qanacaqd\u0131r,<\/em><\/p>\n<p><em>Bir q\u00f6vm\u00fc dirild\u0259n d\u0259 cahanda qanacaqd\u0131r.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>M\u0259n \u00f6lm\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l v\u0259t\u0259nimdir m\u0259n\u0259 m\u0259qb\u0259r,<\/em><\/p>\n<p><em>\u00c7\u00fcnki, v\u0259t\u0259nimdir! Buna olmam ki m\u00fck\u0259dd\u0259r!<\/em><\/p>\n<p><em>Yurdum da anamd\u0131r, b\u00fct\u00fcn \u00f6vlad\u0131 b\u0259rad\u0259r,<\/em><\/p>\n<p><em>M\u0259n ist\u0259yir\u0259m, olmal\u0131d\u0131r h\u0259psi m\u00fcn\u0259vv\u0259r.<\/em><\/p>\n<p><em>Qald\u0131qca qara \u0259hl ziyan\u0131 qovacaqd\u0131r,<\/em><\/p>\n<p><em>Bir g\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259k, s\u0259hvini d\u0259 anlayacaqd\u0131r&#8230;<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bu \u015feiri yaz\u0131b \u00e7ap etdirdiyi 1914-c\u00fc ild\u0259 Hadi &#8220;Ey m\u0259rif\u0259tin, f\u0259ls\u0259f\u0259nin m\u0259nb\u0259yi-nuru&#8221; misras\u0131yla ba\u015flayan &#8220;T\u00fcrkl\u0259rin yegan\u0259 filosofu Rza Tevfiq c\u0259nablar\u0131na&#8221; adl\u0131 ba\u015fqa bir \u015feir d\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131&#8230; Rza Tevfiq\u0259 xitab edib:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>\u018fqlin d\u0259, kamal\u0131n da, f\u00fcnunun da z\u0259bundur,<\/em><\/p>\n<p><em>\u0130nsan h\u0259l\u0259 M\u0259cnun, cahan s\u0259hni-c\u00fcnundur.<\/em><\/p>\n<p><em>&#8230;\u0130\u015ft\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t deyiriz, v\u0259h\u015f\u0259ti-\u0259km\u0259l<\/em><\/p>\n<p><em>\u0130nsanda t\u0259kam\u00fcl bumu? Ey zati-m\u00fck\u0259mm\u0259l!<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8211; deyirdi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Dikaya Diviziya<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Baxmayaraq ki, Hadi 1914-c\u00fc ild\u0259 bir-birind\u0259n g\u00f6z\u0259l kitablar n\u0259\u015fr etdirir, fikir h\u0259yat\u0131m\u0131za ayna tutan m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m \u015feirl\u0259r, d\u0259rin m\u0259zmunlu m\u0259qal\u0259l\u0259r yaz\u0131r, t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259r edirdi. Buna r\u0259\u011fm\u0259n, xatir\u0259 yaz\u0131lar\u0131nda 1914-c\u00fc ild\u0259 &#8220;k\u0259ndisin\u0259 yax\u0131nla\u015fan dostlar\u0131n\u0131 t\u0259hqir edir, &#8220;m\u0259n kainat\u0131n g\u00f6y\u00fcnd\u0259 bir adamam&#8221;, dey\u0259 \u00e7\u0131ld\u0131rm\u0131\u015f bir halda, meyxan\u0259l\u0259rd\u0259 vaxt\u0131n\u0131 s\u0259rxo\u015fluqla ke\u00e7irir&#8221;.<\/p>\n<p>El\u0259 is\u0259 h\u0259min \u0259r\u0259f\u0259l\u0259rd\u0259 nec\u0259 toparlan\u0131b V\u0259h\u015fi Diviziyan\u0131n s\u0131ralar\u0131na qat\u0131l\u0131b?<\/p>\n<p>Hadi 1915-ci ilin ilk aylar\u0131ndan 1918-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin c\u0259bh\u0259l\u0259rind\u0259 V\u0259h\u015fi Diviziyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 m\u00fcs\u0259lman alay\u0131n\u0131n imam\u0131 olmu\u015fdu. Avstriyada, Karpatlarda, Ukraynada xidm\u0259t etmi\u015fdi. Can ver\u0259n, yaxud \u015f\u0259hid olan m\u00fcs\u0259lman \u0259sg\u0259rl\u0259rin ba\u015fucunda Yasin v\u0259 \u018frr\u0259hman oxumu\u015f, onlar\u0131n d\u0259fnind\u0259 mollal\u0131q etmi\u015fdi&#8230; Karpatlardak\u0131 g\u00fcnl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 bel\u0259 bir passaj var: Stanislav \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u00e7e\u00e7en M\u0259h\u0259mm\u0259din ba\u015fucunda Yasin v\u0259 \u018frr\u0259hman sur\u0259l\u0259rini oxuyub \u00e7\u00f6l\u0259 \u00e7\u0131xanda oradak\u0131 xa\u00e7p\u0259r\u0259st xan\u0131m &#8211; M\u0259siha Starovski \u0259ll\u0259rini Hadinin \u00e7iynin\u0259 qoyub t\u0259sirli v\u0259 titr\u0259k s\u0259sl\u0259 demi\u015fdi ki, &#8220;Mamed Qadi, Quran o\u00e7en krasiv\u0131y&#8221;&#8230;<\/p>\n<p>V\u0259 b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 d\u00fcn\u0259n\u0259c\u0259n s\u0259rs\u0259m, &#8220;k\u0259ndisin\u0259 yax\u0131nla\u015fan arkada\u015flar\u0131n\u0131 t\u0259hqir ed\u0259n, &#8220;m\u0259n kainat\u0131n g\u00f6y\u00fcnd\u0259 bir adamam&#8221;, dey\u0259 \u00e7\u0131ld\u0131rm\u0131\u015f bir halda, meyxan\u0259l\u0259rd\u0259 vaxt\u0131n\u0131 s\u0259rxo\u015fluqla ke\u00e7ir\u0259n&#8221; \u0259li Quranl\u0131, dili dual\u0131 olan Hadinin \u00f6z\u00fc yaz\u0131r. \u00d6z\u00fc d\u0259 \u015fairan\u0259 yaz\u0131r: &#8220;\u018fzizim \u0259f\u0259ndim. O g\u00fcn\u00fcn sabah\u0131 da m\u00fcharib\u0259 \u0259snas\u0131nda qarn\u0131ndan v\u0259him bir sur\u0259td\u0259 yaralanm\u0131\u015f olan kr\u0131ml\u0131 \u018fbd\u00fclr\u0259him \u018fbd\u00fclh\u0259mid o\u011flu bir b\u0259db\u0259xti d\u0259 libas\u0131yla b\u0259rab\u0259r xabgahi-nisyana t\u0259rk etdil\u0259r. Bu iki k\u0259f\u0259nsiz m\u0259df\u0259nl\u0259rin t\u00fcrabi-m\u0259zar\u0131 \u00fcst\u00fcnd\u0259 d\u0259sti-t\u0259bi\u0259t k\u0259f\u0259n s\u0259rmi\u015fdi. Qar ya\u011fd\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn iki q\u0259rib m\u0259qb\u0259rl\u0259ri pu\u015fideyi-s\u0259fid\u0259 b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fc. T\u0259bi\u0259t b\u00f6yl\u0259c\u0259 bir s\u0259xav\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi&#8221;. Buna r\u0259\u011fm\u0259n, C\u0259f\u0259r X\u0259ndan Hadinin c\u0259bh\u0259d\u0259 oldu\u011fu ill\u0259r bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fark\u0259n, &#8220;g\u00f6yd\u0259n t\u00f6k\u00fcl\u0259n at\u0259\u015f ya\u011fmurlar\u0131n\u0131n t\u00f6r\u0259tdiyi faci\u0259l\u0259ri g\u00f6rm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn o, burda s\u0259rxo\u015flu\u011fa qap\u0131l\u0131r&#8221;, &#8211; deyir. Hadi is\u0259 c\u0259bh\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan poeziyas\u0131n\u0131n misilsiz &#8220;\u018flvahi-intibah&#8221;\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015fd\u0131. Nec\u0259 olurdu bu? H\u0259m d\u0259 bu nec\u0259 olurdu ki, h\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 onu g\u00f6r\u0259nl\u0259rin yadda\u015f\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131: &#8220;Hadi \u0259ynind\u0259 \u00e7\u0259rk\u0259zi \u00e7uxa, belind\u0259 \u015f\u0259m\u015fir, papa\u011f\u0131n\u0131n d\u00f6vr\u0259sind\u0259 nazik sar\u011f\u0131, y\u0259h\u0259rli at\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 uzaqdan n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arp\u0131rd\u0131&#8221;.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>G\u0259nc\u0259d\u0259<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1918-ci ilin \u0259vv\u0259lind\u0259 m\u00fcharib\u0259d\u0259n G\u0259nc\u0259y\u0259 qay\u0131d\u0131r. Hadinin bac\u0131s\u0131 G\u0259nc\u0259d\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131&#8230;<\/p>\n<p>C\u0259f\u0259r X\u0259ndan yaz\u0131r ki, &#8220;m\u00fcharib\u0259d\u0259n qay\u0131td\u0131qdan sonra Hadi daha pis v\u0259 s\u0259fil bir h\u0259yat ke\u00e7irir&#8221;.<\/p>\n<p>Na\u011f\u0131 Keykurun \u015eeyxzamanl\u0131n\u0131n xatir\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 &#8220;h\u00f6rm\u0259tli v\u0259 \u0259ziz \u015fairimiz M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi&#8221; h\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 Milli Az\u0259rbaycan ordusunu s\u0259f\u0259rb\u0259r etm\u0259kl\u0259 m\u0259\u015f\u011fuldur. Milli Komit\u0259nin mitinql\u0259rind\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir, &#8220;s\u00f6zl\u0259ri xalq t\u0259r\u0259find\u0259n s\u00fcr\u0259kli alq\u0131\u015flarla&#8221; qar\u015f\u0131lan\u0131r&#8230;<\/p>\n<p>\u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 onu 1918-ci ilin 13 iyununda, y\u0259ni C\u00fcmhuriyy\u0259tin elan\u0131ndan 15 g\u00fcn sonra G\u0259nc\u0259d\u0259 g\u00f6r\u00fcb. G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcbl\u0259r. M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi t\u00fcrk \u0259sg\u0259rini v\u0259sf ed\u0259n &#8220;Q\u0259hr\u0259man t\u00fcrk \u0259sg\u0259rin\u0259&#8221; \u015feirini H\u00fcseynzad\u0259y\u0259 ba\u011f\u0131\u015flay\u0131b.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Bak\u0131da<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; q\u0259zeti 1918-ci ilin 15 sentyabr\u0131nda d\u0259rc olunan ilk say\u0131nda Qafqaz \u0130slam Ordusu Komandan\u0131 Nuru Pa\u015fan\u0131n Bak\u0131n\u0131n azad olunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 raportu il\u0259 yana\u015f\u0131, Hadinin &#8220;T\u00fcrk\u00fcn n\u0259\u011fm\u0259si&#8221; \u015feirini d\u0259 d\u0259rc edir. C\u00fcmhuriyy\u0259t poeziyam\u0131z bu \u015feird\u0259n ba\u015flay\u0131r:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>T\u00fcrk\u00fcn t\u00f6k\u00fcl\u0259n qanlar\u0131 bihud\u0259 ged\u0259rmi?<\/em><\/p>\n<p><em>Diqq\u0259tl\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn, yoxsa bu qan h\u0259psi h\u0259d\u0259rmi?<\/em><\/p>\n<p><em>D\u00f6rd ild\u0259 verilmi\u015f bu q\u0259d\u0259r can h\u0259d\u0259r olmaz,<\/em><\/p>\n<p><em>M\u0259fkur\u0259 yolunda t\u00f6k\u00fcl\u0259n qan h\u0259d\u0259r olmaz,<\/em><\/p>\n<p><em>Qiym\u0259tli olan xuni-\u015f\u0259hidan h\u0259d\u0259r olmaz&#8230;<\/em><\/p>\n<p><em>\u0130st\u0259rs\u0259 cahan \u00e7evrili vars\u0131n da t\u0259m\u0259ld\u0259n.<\/em><\/p>\n<p><em>T\u00fcrk\u00fcn \u00fcz\u00fc \u00e7evrilm\u0259y\u0259c\u0259k s\u0259mti-\u0259m\u0259ld\u0259n,<\/em><\/p>\n<p><em>T\u00fcrkl\u0259r geriy\u0259 d\u00f6nm\u0259y\u0259c\u0259k m\u00fcslih \u0259m\u0259ld\u0259n.<\/em><\/p>\n<p><em>Y\u00fcks\u0259k ya\u015famaq ist\u0259r ik\u0259n c\u00fcml\u0259 mil\u0259ld\u0259n.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>C\u00fcmhuriyy\u0259t poeziyam\u0131z bu \u015feird\u0259n ba\u015flasa da, buna r\u0259\u011fm\u0259n, bilm\u0259k olmur \u018fmin Abid hans\u0131 s\u0259b\u0259bd\u0259n bel\u0259 yaz\u0131b: &#8220;Osmanl\u0131 T\u00fcrk ordusunun ta Bak\u0131ya q\u0259d\u0259r g\u0259lm\u0259si kimi b\u00f6y\u00fck bir h\u0259r\u0259kat il\u0259 canlan\u0131b qaynad\u0131\u011f\u0131 bir zamanda Az\u0259rbaycan istiqlal\u0131n\u0131n r\u0259sm\u0259n elan edilm\u0259si M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadiy\u0259 t\u0259sir yapmad\u0131, m\u00fchitin bir co\u015fquda sel kimi axaraq q\u00fcvv\u0259tli inikas yapd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 bir \u00e7ox g\u0259nc \u015fairl\u0259rin z\u00fchuruna s\u0259b\u0259b oldu\u011fu halda M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi bu h\u0259qiq\u0259td\u0259n m\u00fclh\u0259m olam\u0131yor (ilhamlanm\u0131r)&#8221;.<\/p>\n<p>1918-ci ilin 6 oktyabr\u0131nda &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; q\u0259zeti onun &#8220;Z\u0259f\u0259ri-nihay\u0259t\u0259 do\u011fru&#8221; \u015feirini d\u0259rc edib.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>M\u0259rd olan \u0259sg\u0259rliyi t\u0259qdir ed\u0259r izan il\u0259,<\/em><\/p>\n<p><em>\u018fsg\u0259r olmaq f\u0259rzdir h\u0259r m\u00f6min\u0259 Quran il\u0259.<\/em><\/p>\n<p><em>\u018fsg\u0259r olmaq bir \u015f\u0259r\u0259fdir t\u00fcrk \u00fc\u00e7\u00fcn, islam \u00fc\u00e7\u00fcn,<\/em><\/p>\n<p><em>\u018fsg\u0259riyy\u0259tl\u0259 ya\u015far mill\u0259t h\u0259yat\u0131 \u015fan il\u0259.<\/em><\/p>\n<p><em>\u018fn i\u015f\u0131q bir \u00f6mr ist\u0259rs\u0259k g\u00fcn\u0259\u015f alt\u0131nda biz<\/em><\/p>\n<p><em>Durmal\u0131 \u0259duya qar\u015f\u0131 qeyr\u0259ti-r\u0259x\u015fan il\u0259.<\/em><\/p>\n<p><em>Daima t\u00fcrk o\u011flu hifz etmi\u015fdir \u00f6z namusunu<\/em><\/p>\n<p><em>\u018fld\u0259ki seyfi-\u015f\u00fcca\u0259t, dild\u0259ki iman il\u0259.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0130lin sonuna q\u0259d\u0259r Hadi &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; q\u0259zetinin m\u00fc\u0259llifl\u0259ri s\u0131ras\u0131ndad\u0131r, \u015feirl\u0259ri il\u0259, t\u0259hlil yaz\u0131lar\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n birinci simas\u0131d\u0131r. El\u0259 &#8220;\u018flvahi-intibah&#8221; da 1918-ci ild\u0259 kitab \u015f\u0259klind\u0259 n\u0259\u015fr olunub.<\/p>\n<p>1919-cu ilin fevral\u0131nda S\u0259m\u0259d M\u0259nsura ithaf etdiyi &#8220;H\u0259rar\u0259tli \u015feir v\u0259 yaxud q\u0131zd\u0131rmal\u0131 hal\u0131mda sa\u00e7malar\u0131m&#8221;\u0131 yaz\u0131b.<\/p>\n<p>&#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; q\u0259zetinin 23 aprel 1919-cu il tarixli say\u0131nda &#8220;\u018fsg\u0259rl\u0259rimiz\u0259, k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259rimiz\u0259&#8221; \u015feirini \u00e7ap etdirib:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>Qorxutmamal\u0131 bizl\u0259ri yollardaki \u0259ng\u0259l,<\/em><\/p>\n<p><em>M\u0259fkur\u0259y\u0259 do\u011fru y\u00fcr\u00fc, qo\u015f, durma, \u00e7ap\u0131q g\u0259l!<\/em><\/p>\n<p><em>Mill\u0259t tik\u0259c\u0259k nam\u0131na \u00f6ls\u0259n d\u0259xi heyk\u0259l,<\/em><\/p>\n<p><em>Qoyma toxuna yurduna nam\u0259hr\u0259m olan \u0259l!<\/em><\/p>\n<p><em>&#8230;Amal\u0131m\u0131za do\u011fru \u015fitaban olal\u0131m, g\u0259l!<\/em><\/p>\n<p><em>Mill\u0259tl\u0259 V\u0259t\u0259n rahin\u0259 qurban olal\u0131m, g\u0259l!<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8220;Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti-n\u00f6vzad\u0131na&#8221; &#8211; yeni do\u011fulmu\u015f Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tin\u0259 ithaf\u0259n yaz\u0131lm\u0131\u015f &#8220;M\u0259fkureyi aliy\u0259miz&#8221; v\u0259 b. \u015feirl\u0259rini 1919-cu ilin mart, aprel aylar\u0131nda &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc etdirib. Hadi bura q\u0259d\u0259r he\u00e7 bir halda s\u0259rxo\u015f v\u0259 s\u0259fil deyil.<\/p>\n<p>Amma 1930-cu ill\u0259rin \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131, yuxar\u0131da qeyd etdiyim kimi, onun C\u00fcmhuriyy\u0259t v\u0259 t\u00fcrk ordusuna etinas\u0131z m\u00fcnasib\u0259tind\u0259n yaz\u0131r, h\u0259l\u0259 \u00fcst\u0259lik, Hadinin s\u0259rxo\u015f obraz\u0131n\u0131 yarad\u0131rd\u0131: &#8220;M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin ta g\u0259nc zamanlar\u0131ndan b\u0259ri fazla i\u00e7ki d\u00fc\u015fk\u00fcn\u00fc oldu\u011fu v\u0259 getdikc\u0259 bu d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u2026 m\u00fchlik t\u0259sirl\u0259r yapd\u0131\u011f\u0131 m\u0259lum idi&#8221;. He\u00e7 n\u0259 m\u0259lum deyildi. Sad\u0259c\u0259, onun s\u0259rxo\u015f obraz\u0131n\u0131 bel\u0259 yarad\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>&#8220;B\u0259sir\u0259t&#8221; q\u0259zetinin 3 may 1919-cu il tarixli say\u0131nda d\u0259rc olunmu\u015f &#8220;Q\u0259m\u0259r\u0259&#8221; \u015feiri is\u0259 sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda m\u0259tbuatda g\u00f6r\u00fcn\u0259n son \u015feiridir. Otuz doqquz ya\u015fl\u0131 \u015fair s\u0259malar\u0131n i\u015f\u0131q ulduzuyla &#8211; Q\u0259m\u0259rl\u0259, y\u0259ni Ayla dan\u0131\u015f\u0131r: &#8220;\u00c7ox dil\u0259fruz \u00e7\u00f6hr\u0259l\u0259r s\u00f6n\u0259c\u0259k. \/ \u018fb\u0259di p\u0259rd\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6rt\u00fcl\u0259c\u0259k&#8221;.<\/p>\n<p>Bu \u015feird\u0259n sonra kim onu g\u00f6r\u00fcbs\u0259 divan\u0259 g\u00f6r\u00fcb, s\u0259fil v\u0259 s\u0259rxo\u015f g\u00f6r\u00fcb. Sanki ssenari m\u00fc\u0259llifi ona eyni v\u0259ziyy\u0259ti t\u0259klif edib.<\/p>\n<p>G\u0259nc\u0259d\u0259 \u018fli N\u0259zmi k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259 Hadiy\u0259 rast g\u0259lir:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>Yolu gedirdi o, h\u0259r iki yana.<\/em><\/p>\n<p><em>Onu \u00f6z evin\u0259 \u00e7\u0259km\u0259k ist\u0259dim.<\/em><\/p>\n<p><em>&#8211; Hadi, m\u0259nziliniz harada? &#8211; dedim.<\/em><\/p>\n<p><em>M\u0259nzilimmi? &#8211; dedi &#8211; Q\u0259bristandad\u0131r,<\/em><\/p>\n<p><em>Art\u0131q n\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259, n\u0259 \u015eirvandad\u0131r&#8230;<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1919-cu ilin Qurban bayram\u0131 g\u00fcnl\u0259rind\u0259 \u018fli N\u0259zminin evind\u0259 Salman M\u00fcmtazla qurban \u0259tind\u0259n bi\u015firilmi\u015f kababla &#8220;araq i\u00e7ir&#8221;. D\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 M\u00fcmtaz\u0131n k\u00f6kl\u00fcy\u00fcn\u0259, \u015fismanl\u0131\u011f\u0131na la\u011f edir. M\u0259clisd\u0259 p\u0259rtlik ya\u015fan\u0131r. El\u0259 h\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 yeni kitab\u0131n\u0131 m\u0259tb\u0259\u0259d\u0259n g\u00f6t\u00fcrm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u018fli N\u0259zmid\u0259n 200 manat borc pul al\u0131b gedir v\u0259 bir daha geri qay\u0131tm\u0131r, ald\u0131\u011f\u0131 borcu qaytarm\u0131r. Bir ay sonra \u018fli N\u0259zmi onu G\u0259nc\u0259d\u0259 tramvayda g\u00f6r\u00fcr. Son kitab\u0131 &#8220;\u018flvahi-intibah&#8221;d\u0131r. Kitab\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn &#8220;Turan&#8221; m\u0259tb\u0259\u0259sind\u0259 \u00e7ap ed\u0259n S\u0259m\u0259d M\u0259nsur Hadini puldan \u00f6tr\u00fc q\u0131snayard\u0131m\u0131? \u0130nanmaq olmur.<\/p>\n<p>Bak\u0131da H\u00fcseyn Cavid\u0259 rast g\u0259lib, qolundan tutub onu saxlay\u0131r, tan\u0131m\u0131r v\u0259 sat\u0131l\u0131q mal kimi be\u015f manata \u015feirini t\u0259klif edir. Yaxud yen\u0259 d\u0259 k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259 s\u0259rxo\u015f halda \u015eaiq\u0259 rast g\u0259lir, onu da tan\u0131m\u0131r, satmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lind\u0259ki ka\u011f\u0131z\u0131 uzad\u0131b be\u015f manat pul ist\u0259yir. Bak\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rind\u0259, indiki &#8220;Torqov\u0131&#8221; t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259, o zamank\u0131 &#8220;Metropol&#8221; mehmanxanas\u0131, indiki Nizami muzeyi s\u0259mtind\u0259 v\u0259r\u0259q\u0259l\u0259rd\u0259 \u00e7ap olunmu\u015f \u015feirl\u0259rini sat\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>M\u00fcsavat\u00e7\u0131lar\u00a0<\/strong><strong>onu d\u00f6yd\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcrm\u00fc?<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>C\u0259f\u0259r X\u0259ndan hans\u0131sa s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 istinad\u0259n yaz\u0131rd\u0131 ki, &#8220;B\u0259zi s\u0259n\u0259dl\u0259r Hadinin G\u0259nc\u0259d\u0259 m\u00fcsavat\u00e7\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259qib edildiyini, x\u0259st\u0259 \u015fairin v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 d\u00f6y\u00fcld\u00fcy\u00fcn\u00fc, t\u0259hqir edildiyini d\u0259 ayd\u0131n g\u00f6st\u0259rir&#8221;. C\u0259f\u0259r X\u0259ndan hans\u0131 s\u0259n\u0259dl\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu, bilmir\u0259m. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, bel\u0259 bir s\u0259n\u0259d varm\u0131? Y\u0259qin ki, yoxdur. Milli q\u00fcvv\u0259l\u0259r \u00f6z milli \u015fairl\u0259rini niy\u0259 t\u0259qib etm\u0259li v\u0259 niy\u0259 d\u00f6yd\u00fcrm\u0259liydil\u0259r&#8230; C\u0259f\u0259r X\u0259ndan Hadi bar\u0259d\u0259 yaz\u0131lar\u0131nda bunu d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 t\u0259krarlay\u0131r.&#8221;M\u00fcsavat\u00e7\u0131lar onlar\u0131 h\u0259r yerd\u0259 if\u015fa ed\u0259n \u015fairi t\u0259qib edir, d\u00f6yd\u00fcr\u00fcrl\u0259r&#8221;. Hadiy\u0259 Az\u0259rbaycanda kims\u0259 \u0259l qald\u0131rard\u0131m\u0131? Bir halda ki, Hadiy\u0259 h\u0259r iki t\u0259r\u0259f &#8211; ist\u0259r m\u00fcsavat h\u00f6kum\u0259tinin, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 bol\u015fevik h\u00f6kum\u0259tinin nazirl\u0259ri ehtiramla yana\u015f\u0131rd\u0131. C\u00fcmhuriyy\u0259tin ba\u015f naziri N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yli k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259 onu g\u00f6r\u00fcb ma\u015f\u0131n\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcr, Hadiy\u0259 salam verib hal-\u0259hval tutur, bol\u015fevik h\u00f6kum\u0259tinin \u0259dliyy\u0259 naziri \u018fliheyd\u0259r Qarayev onu g\u00f6r\u0259nd\u0259 salamla\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ayaq saxlay\u0131b \u015fair\u0259 yax\u0131nla\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Amma \u018fli N\u0259zmi &#8220;Ke\u00e7mi\u015f g\u00fcnl\u0259r&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 Hadinin G\u0259nc\u0259d\u0259 Ba\u011fbanlar bazar\u0131nda layiqsiz i\u015fl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b oldu\u011funu, bu s\u0259b\u0259bl\u0259 d\u0259 k\u0259ndlil\u0259rin onu \u00f6ld\u00fcrm\u0259k ist\u0259diyini yaz\u0131r&#8230; Y\u0259qin C\u0259f\u0259r X\u0259ndan da bu n\u00f6qt\u0259y\u0259 istinad edib Hadinin m\u00fcsavat\u00e7\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259qib edildiyini, &#8220;x\u0259st\u0259 \u015fairin v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 d\u00f6y\u00fcld\u00fcy\u00fcn\u00fc&#8221; bildirib. O, layiqsiz i\u015fl\u0259r n\u0259dir? \u018fli N\u0259zmi yaz\u0131r ki:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>Var izdihaml\u0131 bir &#8220;Ba\u011fban bazar\u0131&#8221;,<\/em><\/p>\n<p><em>Onda \u015f\u0259hrin b\u00fct\u00fcn m\u0259rdimazar\u0131&#8230;<\/em><\/p>\n<p><em>G\u00fcnd\u0259 bir ba\u011fbanla s\u00f6z s\u00f6z\u0259 durur,<\/em><\/p>\n<p><em>He\u00e7 bir i\u015f olmadan m\u0259r\u0259k\u0259 qurur..<\/em><\/p>\n<p><em>Sava\u015f\u0131r ba\u011fbanla, \u00f6z\u00fcn\u00fc \u00f6y\u00fcr,<\/em><\/p>\n<p><em>\u0130slam\u0131 z\u0259mm edir, Allah\u0131 s\u00f6y\u00fcr.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00c7ox k\u00fcfr s\u00f6yl\u0259yib, \u00e7ox edirdi s\u0259bb<\/em><\/p>\n<p><em>Layiqsiz i\u015fl\u0259r\u0259 olurdu s\u0259b\u0259b.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00d6ld\u00fcrm\u0259k ist\u0259rk\u0259n \u00fc\u00e7 yol k\u0259ndlil\u0259r<\/em><\/p>\n<p><em>Tutmu\u015f f\u0259nal\u0131qdan bir arif x\u0259b\u0259r.<\/em><\/p>\n<p><em>Etmi\u015f k\u0259ndlil\u0259ri \u00e7ox-\u00e7ox m\u0259z\u0259mm\u0259t,<\/em><\/p>\n<p><em>Demi\u015f ki, \u015fairdir, eyl\u0259y\u0259k h\u00f6rm\u0259t.<\/em><\/p>\n<p><em>G\u00fcc-b\u0259la \u00f6l\u00fcmd\u0259n etmi\u015fdi xilas.<\/em><\/p>\n<p><em>Hadinin \u015f\u00fcuru edirdi iflas&#8230;<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bu misralar\u0131n Hadi bar\u0259d\u0259 yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131na inanmaq olmur. Onu bu durumda x\u0259yal etm\u0259k bel\u0259 \u00e7\u0259tindir. Amma g\u0259nc\u0259lil\u0259rin yadda\u015f\u0131nda ba\u015fqa bir m\u0259qam qalm\u0131\u015fd\u0131: Hadi islam\u0131 z\u0259mm etm\u0259k, Allah\u0131 s\u00f6ym\u0259k deyil, bol\u015fevizmi z\u0259mm edirmi\u015f v\u0259 onu \u00f6ld\u00fcrm\u0259k ist\u0259y\u0259n d\u0259 k\u0259ndlil\u0259r deyilmi\u015f, bol\u015fevizm t\u0259r\u0259fdar\u0131 olanlar imi\u015f&#8230;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Hadinin \u015f\u00fcuru\u00a0<\/strong><strong>iflas edirdimi?<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1919-cu ild\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259, \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yli v\u0259 d\u00f6vr\u00fcn dig\u0259r tan\u0131nm\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 birg\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f \u015f\u0259kild\u0259 \u015fuxdur, geyimi s\u0259liq\u0259lidir. Dig\u0259r bir \u015f\u0259kild\u0259 is\u0259 pensne g\u00f6zl\u00fck tax\u0131b, h\u0259dsiz \u0259silzad\u0259 bir g\u00f6rk\u0259mi var. Bax\u0131\u015flar\u0131 duru, d\u0259rin v\u0259 ayd\u0131n, sa\u00e7\u0131 s\u0259liq\u0259 il\u0259 daranm\u0131\u015f, a\u011f k\u00f6yn\u0259yinin yaxas\u0131 s\u0259liq\u0259li&#8230; Onun real, fotolardak\u0131 t\u0259sviri bel\u0259dir, dostlar\u0131n\u0131n xatir\u0259sind\u0259ki fiziki yap\u0131s\u0131 is\u0259 ba\u015fqad\u0131r: &#8220;Sa\u00e7-saqqal\u0131 a\u011farm\u0131\u015fd\u0131. \u0130ld\u0131r\u0131m vurmu\u015f, qol-budaqlar\u0131 vaxts\u0131z q\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, \u015fax\u0259l\u0259ri s\u0131nm\u0131\u015f, yarpaqlar\u0131 t\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015f pal\u0131d a\u011fac\u0131na ox\u015fay\u0131rd\u0131. H\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri a\u011f\u0131r, \u00f6z\u00fc yor\u011fun, \u00fcz\u00fcnt\u00fcl\u00fc bir g\u00f6rk\u0259mi vard\u0131&#8230;&#8221;. &#8220;\u0259ynind\u0259 nimda\u015f \u00e7uxa, ayaqlar\u0131nda k\u00f6hn\u0259 \u00e7\u0259km\u0259 g\u0259z\u0259rdi&#8221;. Otuz doqquz ya\u015f\u0131nda sa\u00e7-saqqal\u0131 a\u011farm\u0131\u015f, h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri a\u011f\u0131r, \u00f6z\u00fc yor\u011fun, g\u00f6rk\u0259mi \u00fcz\u00fcnt\u00fcl\u00fc&#8221;, \u0259ynind\u0259 nimda\u015f \u00e7uxa, ayaqlar\u0131nda k\u00f6hn\u0259 \u00e7\u0259km\u0259 la\u00fcbal\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi. N\u0259 ba\u015f veribs\u0259, \u00e7ox q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 ba\u015f verib. Hadini inan\u0131lmaz v\u0259 tan\u0131nmaz \u015f\u0259kl\u0259 salan (\u0259g\u0259r bel\u0259 bir hal olubsa), zahir\u0259n bu d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olan h\u0259r n\u0259dirs\u0259, i\u00e7ki deyil. Hadinin a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131n, s\u0259rg\u0259rdanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bi n\u0259 Seyid H\u00fcseynin dediyidir, n\u0259 Abdulla \u015eaiqin s\u00f6yl\u0259diyidir, n\u0259 d\u0259 C\u0259f\u0259r X\u0259ndan\u0131n yazd\u0131qlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>&#8220;M\u0259n kainat\u0131n\u00a0<\/strong><strong>g\u00f6y\u00fcnd\u0259ki adamam&#8221;<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Yuxar\u0131da dediyim kimi, &#8220;Q\u0259m\u0259r&#8221; \u015feirind\u0259n sonra Hadid\u0259n s\u0259s-soraq yoxdur. Q\u0259fil qar\u015f\u0131m\u0131za &#8220;havalanm\u0131\u015f&#8221; Hadi \u00e7\u0131x\u0131r. &#8220;\u018flvahi-intibah&#8221;\u0131n timsal\u0131nda, b\u0259lk\u0259 d\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck \u015fairimiz bir g\u00fcn d\u0259lirmi\u015f halda yola \u00e7\u0131x\u0131r. Harasa gedir v\u0259 geri qay\u0131tm\u0131r&#8230; Amma&#8230;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Hadinin v\u0259fat\u0131<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Manaf S\u00fcleymanov &#8220;E\u015fitdikl\u0259rim, oxuduqlar\u0131m, g\u00f6rd\u00fckl\u0259rim&#8221; kitab\u0131nda \u018flim\u0259mm\u0259d Mustafayevin bir xatir\u0259sini verir: &#8220;\u0130yirminci il may ay\u0131n\u0131n ilk g\u00fcnl\u0259rind\u0259 &#8220;\u00c7anax Qala&#8221; kafesind\u0259 oturub, Hadi il\u0259 b\u0259rab\u0259r qay\u011fanaq yedik, kofe i\u00e7dik. Birlikd\u0259 \u00e7\u0131x\u0131b Nikolaysk k\u00fc\u00e7\u0259sin\u0259 t\u0259r\u0259f ged\u0259nd\u0259 xalq \u0259dliyy\u0259 komissar\u0131 \u018fliheyd\u0259r Qarayev\u0259 rast g\u0259ldik&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>\u018fli N\u0259zmi 1944-c\u00fc ild\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 &#8220;Ke\u00e7mi\u015f g\u00fcnl\u0259r&#8221;ind\u0259 G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u0131ndan 10 g\u00fcn \u0259vv\u0259l, t\u0259xmin\u0259n, 1920-ci il may\u0131n 15-d\u0259 Bak\u0131dan bel\u0259 bir soraq g\u0259ldiyini bildirir: &#8220;Hadi G\u00f6y\u00e7aydan d\u0259lirmi\u015f halda \/ \u00dcsyandan bir h\u0259ft\u0259, ya on g\u00fcn qabaq, \/ G\u0259nc\u0259y\u0259 yollanm\u0131\u015f \u00e7ox a\u011f\u0131r na\u00e7aq. Lakin o m\u00fcdd\u0259td\u0259n indiy\u0259 q\u0259d\u0259r \/ M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadid\u0259n yoxdur bir x\u0259b\u0259r&#8221;.<\/p>\n<p>On g\u00fcn \u0259rzind\u0259 Hadinin d\u0259lirmi\u015f bir hala d\u00fc\u015fm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olan n\u0259 ba\u015f vermi\u015fdi? \u018fli N\u0259zminin yazd\u0131\u011f\u0131na inansaq, Hadi G\u00f6y\u00e7aydan G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259lib. \u00d6l\u00fcm\u00fc is\u0259 sovet i\u015f\u011fal\u0131na qar\u015f\u0131 ba\u015f vermi\u015f G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u0131n\u0131n bol\u015fevikl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n yat\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 may\u0131n son g\u00fcnl\u0259rin\u0259 t\u0259sad\u00fcf edib. \u018fli N\u0259zmi o zaman M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fli Nasirin tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259ki be\u015f x\u0259st\u0259xanada Hadini soraqlay\u0131r, x\u0259st\u0259xanalar\u0131n yaln\u0131z birind\u0259n Hadi il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumat al\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>&#8220;Ald\u0131q biz Hadini onlardan x\u0259b\u0259r,<\/em><\/p>\n<p><em>Onlar dedil\u0259r ki, \u00fcsyandan qabaq,<\/em><\/p>\n<p><em>Hadi oradaca yat\u0131rm\u0131\u015f na\u00e7aq.<\/em><\/p>\n<p><em>Lakin ba\u015flananda \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 \u00fcsyan<\/em><\/p>\n<p><em>Ham\u0131 qa\u00e7m\u0131\u015f, yoxdur x\u0259st\u0259y\u0259 baxan.<\/em><\/p>\n<p><em>&#8230;Bir h\u0259ft\u0259 almam\u0131\u015f x\u0259st\u0259l\u0259r yem\u0259k,<\/em><\/p>\n<p><em>Ac\u0131ndan \u00f6l\u0259n \u00e7ox olmu\u015fdur, dem\u0259k.<\/em><\/p>\n<p><em>Etmi\u015fdir Hadi d\u0259 o g\u00fcnl\u0259r v\u0259fat,<\/em><\/p>\n<p><em>Kimdir \u00f6l\u0259nl\u0259r\u0259 ed\u0259n iltifat&#8221;?<\/em><\/p>\n<p><em>&#8220;Q\u0259bri m\u0259lumdurmu? &#8211; dey\u0259 sordum m\u0259n,<\/em><\/p>\n<p><em>Onlar dedil\u0259r ki, n\u0259 m\u0259zar, k\u0259f\u0259n?<\/em><\/p>\n<p><em>Bitdikd\u0259n az sonra \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 \u00fcsyan,<\/em><\/p>\n<p><em>H\u0259r yerd\u0259n meyitl\u0259r toplanan zaman<\/em><\/p>\n<p><em>Bizd\u0259 \u00f6l\u0259nl\u0259r d\u0259 arabalara<\/em><\/p>\n<p><em>Y\u0131\u011f\u0131l\u0131b at\u0131ld\u0131 xarabalara.<\/em><\/p>\n<p><em>Se\u00e7m\u0259k, ay\u0131rd etm\u0259k, q\u0131lmaq ehtiram<\/em><\/p>\n<p><em>\u018fsla deyil idi m\u00fcmk\u00fcn. V\u0259ssalam&#8221;.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Niy\u0259 G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u0131nda \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fcn\u0259 deyil, x\u0259st\u0259xanada bax\u0131ms\u0131z v\u0259 acl\u0131qdan \u00f6ld\u00fcy\u00fcn\u0259 inanmal\u0131y\u0131q? Bir halda ki, Hadinin \u00f6l\u00fcm\u00fc G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u0131n\u0131n silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnl\u0259r\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir. Bir halda ki, o da c\u00fcmhuriyy\u0259t \u015fairidir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Hadinin m\u0259zar\u0131<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8220;Bak\u0131&#8221; q\u0259zetinin 4 iyun 1966-c\u0131 il tarixli say\u0131nda \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dovun &#8220;M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin xatir\u0259si&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259 bel\u0259 bir fraza var: &#8220;Bu yax\u0131nlarda Kirovabad m\u00fc\u0259lliml\u0259rind\u0259n K\u0259rim Ta\u011f\u0131yev t\u0259sad\u00fcf\u0259n ke\u00e7mi\u015f q\u0259birqazan, 90 ya\u015fl\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015eahmar o\u011flu Rzayevl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcb s\u00f6hb\u0259t etdiyi zaman, ondan M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadini soru\u015fub. Ya\u015f\u0131na g\u00f6r\u0259 xeyli q\u0131vraq olan M\u0259h\u0259mm\u0259d Rzayev deyib ki, b\u0259li, bu &#8220;q\u0259rib \u015fairi&#8221; m\u0259n \u00f6z\u00fcm d\u0259fn etmi\u015f\u0259m. Sonra o, Hadinin q\u0259brini d\u0259 g\u00f6st\u0259rib&#8221;.<\/p>\n<p>P.S. Q\u0259rib\u0259dir, Hadinin bac\u0131s\u0131 u\u015faqlar\u0131 G\u0259nc\u0259d\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131. Nec\u0259 olub ki, Hadi x\u0259st\u0259xanada t\u0259nha v\u0259 ac v\u0259ziyy\u0259td\u0259 \u00f6l\u0259ydi, yaxud nec\u0259 ola bil\u0259rdi ki, bac\u0131s\u0131 u\u015faqlar\u0131 onun G\u0259nc\u0259d\u0259 harda, hans\u0131 m\u0259zarl\u0131qda d\u0259fn olundu\u011funu bilm\u0259y\u0259ydi?<\/p>\n<p>\u018fg\u0259r \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dovun m\u0259qal\u0259sind\u0259ki q\u0259birqazan\u0131n dedikl\u0259ri do\u011frudursa, o zaman \u018fli N\u0259zminin yazd\u0131qlar\u0131 yalan olur. Yaxud \u0259ksin\u0259&#8230;<\/p>\n<p>Ba\u015fqa bir xatir\u0259: Hadi x\u0259st\u0259xanada ke\u00e7in\u0259nd\u0259 orda, y\u0259ni x\u0259st\u0259xanada f\u0259hl\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n Musa ki\u015fi Hadinin d\u0259fnind\u0259 i\u015ftirak etdiyini s\u00f6yl\u0259yir v\u0259 1960-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 el\u0259 onun b\u0259l\u0259d\u00e7iliyi il\u0259 46 ild\u0259n sonra Hadinin S\u0259bzikardak\u0131 m\u0259zar\u0131 (v\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259, t\u0259bii ki, \u00fcst\u00fc yaz\u0131l\u0131 ba\u015fda\u015f\u0131 olmayan m\u0259zar\u0131) tap\u0131l\u0131r. Hadinin oldu\u011fu g\u00fcman edil\u0259n m\u0259zar a\u00e7\u0131l\u0131r v\u0259 onu G\u0259nc\u0259\u00e7ay\u0131n sa\u011f sahilin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcrl\u0259r. H\u0259min prosesd\u0259 i\u015ftirak ed\u0259nl\u0259rd\u0259n biri v\u0259 o zaman Kirovabad Partiya Komit\u0259sind\u0259 m\u0259sul v\u0259zif\u0259d\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas r\u0259hm\u0259tlik Xeyrulla \u018fliyevd\u0259n soru\u015fmu\u015fdum: &#8220;Hadiy\u0259 aid oldu\u011fu g\u00fcman edil\u0259n m\u0259zar a\u00e7\u0131landa \u015fairin qal\u0131qlar\u0131 ordayd\u0131m\u0131?&#8221; &#8220;Q\u0259bir a\u00e7\u0131landa, qal\u0131qlar vard\u0131, amma yeniyetm\u0259 adam\u0131n qal\u0131qlar\u0131na ox\u015fay\u0131rd\u0131&#8221; &#8211; demi\u015fdi.<\/p>\n<p>2015-ci ild\u0259 G\u0259nc\u0259 \u015e\u0259h\u0259r \u0130cra Hakimiyy\u0259tind\u0259 yenid\u0259n Hadinin m\u0259zar\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259lki yerin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul edilir v\u0259 G\u0259nc\u0259\u00e7ay\u0131n sahilind\u0259ki m\u0259zar yenid\u0259n a\u00e7\u0131l\u0131r. Bu d\u0259f\u0259 AMEA G\u0259nc\u0259 B\u00f6lm\u0259sinin akademik-katibi, akademik Fuad \u018fliyev m\u0259tbuata bel\u0259 bir a\u00e7\u0131qlama verir ki, &#8220;Komissiya t\u0259r\u0259find\u0259n \u015f\u0259h\u0259r ziyal\u0131lar\u0131, G\u0259nc\u0259 \u015e\u0259h\u0259r \u0130cra Hakimiyy\u0259ti v\u0259 q\u0259biristanl\u0131q n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin G\u0259nc\u0259\u00e7ay\u0131n sa\u011f sahilind\u0259ki q\u0259bri 4-5 metr uzunlu\u011funda, 2 metr d\u0259rinliyind\u0259 qaz\u0131ld\u0131. B\u00fcst\u00fcn alt\u0131nda beton plit\u0259l\u0259r qald\u0131r\u0131ld\u0131. Ancaq oradan c\u0259s\u0259d qal\u0131qlar\u0131 tap\u0131lmad\u0131&#8221;.<\/p>\n<p>B\u0259s Hadi necoldu?<\/p>\n<p>Hadinin m\u0259zar\u0131n\u0131n taleyini bir-birini t\u0259kzib ed\u0259n g\u00fcmanlara etibar etm\u0259k olarm\u0131? Hadinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n \u00fc\u00e7 il sonra, Seyid H\u00fcseyn bel\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131: &#8220;M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin ruhi x\u0259st\u0259liyi laz\u0131m\u0131nca t\u0259davi edilm\u0259mi\u015fdi. O s\u0259rs\u0259riyan\u0259 dolanmaqdan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259k ist\u0259mirdi. X\u00fcsusil\u0259, s\u0259rxo\u015flu\u011fa ehmal etmi\u015fdi. Hadinin son g\u00fcnl\u0259rind\u0259 h\u0259r k\u0259s onu qoltu\u011funda \u00e7ap etdirdiyi m\u0259nzum\u0259l\u0259ri satan ba\u011fda, bulvarda s\u0259filan\u0259 bir halda g\u0259zib-dola\u015fan g\u00f6r\u0259rdi. \u018fn n\u0259hay\u0259t, 1919-cu s\u0259n\u0259nin n\u0259hay\u0259tl\u0259rind\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi bird\u0259n-bir\u0259 qeyb oldu. Kims\u0259 onun qeyb olmas\u0131nda maraqlanmad\u0131. Bel\u0259likl\u0259, Hadi v\u0259fat etmi\u015f oldu. Ehtimal Bak\u0131 x\u0259st\u0259xanalar\u0131ndan birind\u0259 v\u0259fat etmi\u015f olsun. F\u0259q\u0259t bu n\u0259 zaman idi, kim onu d\u0259fn etdi, ner\u0259d\u0259 d\u0259fn edildi, bu g\u00fcn\u0259d\u0259k bilinm\u0259di&#8221;.<\/p>\n<p>Y\u00fcz ild\u0259n \u00e7oxdur ki, Az\u0259rbaycanda Hadi adl\u0131 bir \u015fair mifi var. Bel\u0259 yaln\u0131z mifl\u0259r bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fmaq olar: &#8220;Hadi \u00f6z \u0259c\u0259li il\u0259mi \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcr, yoxsa \u00f6z\u00fc-\u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fc \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr, yoxsa onu \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r? Acl\u0131qdan, x\u0259st\u0259likd\u0259nmi \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcr..?&#8221; (M\u0259mm\u0259d C\u0259f\u0259r) Yoxsa Hadi do\u011frudanm\u0131, K\u00f6pr\u00fcl\u00fcn\u00fcn t\u0259biriyc\u0259, &#8220;paras\u0131zl\u0131q v\u0259 s\u0259fal\u0259tl\u0259 ke\u00e7\u0259n mac\u0259ral\u0131 bir h\u0259yatdan sonra \u0259srarl\u0131 bir sur\u0259td\u0259 yox olub&#8221; getdi? &#8220;Heyk\u0259l dil\u0259m\u0259m, heyk\u0259li-q\u0259brimdir o \u0259flak&#8230;&#8221; &#8220;Ruhum u\u00e7uyor c\u0259nn\u0259ti-\u00fclyal\u0259r i\u00e7ind\u0259&#8230;&#8221; &#8220;M\u0259n bir diriy\u0259m, etdi m\u0259ni d\u0259fn t\u0259sad\u00fcf&#8221; dey\u0259n Hadi. Dediyi kimi d\u0259 oldu.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin\u00a0<\/strong><strong>Hadi bar\u0259d\u0259 vida s\u00f6zl\u0259rin\u0259 b\u0259nz\u0259y\u0259n \u015feiri<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1923-c\u00fc il avqustun 1-d\u0259 \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 &#8220;\u0130ctihad&#8221; d\u0259rgisind\u0259 &#8220;Hadiyi \u015eirvaninin v\u0259fat\u0131 \u015faiy\u0259si \u00fcz\u0259rin\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bir m\u00fcdd\u0259t \u0130stanbulda, aram\u0131zda ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259 bura m\u0259tbuat\u0131nda azac\u0131q \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f bulunan bu az\u0259rbaycanl\u0131 \u015fairin bir divani-\u0259\u015far\u0131 Bak\u00fcd\u0259 t\u0259b v\u0259 n\u0259\u015fr edilmi\u015fdir. \u018f\u015far\u0131ndan n\u00fcmun\u0259 olmaq \u00fczr\u0259 m\u0259kt\u0259b v\u0259sfind\u0259 s\u00f6yl\u0259diyi \u015fu beyt xatirim\u0259 g\u0259liyor:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>M\u0259kt\u0259b bir s\u0259d\u0259fdir<\/em><\/p>\n<p><em>q\u0259treyi-na\u00e7izi d\u00fcrr eyl\u0259r.<\/em><\/p>\n<p><em>M\u0259kt\u0259b bir \u00e7\u0259m\u0259ndir,<\/em><\/p>\n<p><em>s\u0259rvini azad-\u00fc h\u00fcrr eyl\u0259r&#8221;<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8211; qeydi il\u0259 &#8220;Xiss\u0259t v\u0259 S\u0259xav\u0259t&#8221; adl\u0131 \u015feirini d\u0259rc etdirir. D\u0259rin bir \u015feirdir. \u0130ki b\u0259ndi t\u00fcrkc\u0259, bir b\u0259ndi is\u0259 frans\u0131z dilind\u0259dir. \u015eeiri, s\u0259n\u0259ti ilahi nektarla b\u0259sl\u0259m\u0259yin f\u0259zil\u0259tind\u0259n s\u00f6hb\u0259t a\u00e7\u0131l\u0131r. Vergili, Horatsi xat\u0131rlan\u0131r. Onlar\u0131 himay\u0259 ed\u0259n Mesenin s\u0259xav\u0259ti t\u0259qdir edilir. Lafontenin na\u011f\u0131llar\u0131ndak\u0131 qar\u0131\u015fqalar\u0131 izl\u0259m\u0259m\u0259yi, Mesenin nektar\u0131yla almil\u0259ri g\u00fccl\u0259ndirm\u0259yi t\u0259lqin edir&#8230;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>Daim b\u0259sl\u0259m\u0259li \u015feiri, s\u0259n\u0259ti<\/em><\/p>\n<p><em>\u0130lahi nektarla b\u0259dayi sev\u0259n!<\/em><\/p>\n<p><em>Virjili, Horas\u0131 \u00f6yl\u0259 ya\u015fatd\u0131<\/em><\/p>\n<p><em>Mesenin s\u0259xas\u0131; ya\u015fas\u0131n Mesen!<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>Un sage me disait: Ne suivex jamsis<\/em><\/p>\n<p><em>La mychante fourmis du fameux La Fontaine<\/em><\/p>\n<p><em>Toujour fortiflez les poytes almys<\/em><\/p>\n<p><em>Par du nectar divin comme le fit Mycyne!<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 Hadinin v\u0259fat\u0131 x\u0259b\u0259rin\u0259 bu \u015feiri niy\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131? B\u0259lk\u0259 \u0259dnalar, r\u0259zill\u0259r Hadini ya\u015fada bilm\u0259di, o b\u00f6y\u00fck s\u0259n\u0259tkar\u0131 sevm\u0259k azd\u0131, ona qar\u015f\u0131 Mesen kimi s\u0259xav\u0259tli davranmaq g\u0259r\u0259k idi, dem\u0259k ist\u0259mi\u015fdi&#8230;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>P.S. Hadinin pessimizmi<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bel\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, Hadi ilk \u015feirl\u0259rini yazanda da, son \u015feirind\u0259 d\u0259 pessimist olub&#8230; H\u0259n\u0259fi Zeynall\u0131 Hadinin &#8220;yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u0259sas bir motiv varsa, o da pessimizmdir&#8221;, &#8211; deyir. M\u0259nc\u0259, \u0259d\u0259biyyat tariximizin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na b\u00f6y\u00fck z\u0259rur\u0259t olan probleml\u0259rd\u0259n biri Hadinin pessimizmidir. Pessimizm, zi\u015ftbinlik Hadinin fitr\u0259tind\u0259ydi. O, &#8220;\u018flvahi-intibah&#8221;da Hartman, \u015eopenhauer s\u0259viyy\u0259sind\u0259 bir pessimistdir. V\u0259 b\u0259z\u0259n, h\u0259tta M\u0259mm\u0259d C\u0259f\u0259rin s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 des\u0259k, &#8220;\u015eopenhauerin s\u00f6zl\u0259rini n\u0259zm\u0259 \u00e7\u0259kir&#8221;, \u015feirl\u0259rind\u0259 \u015eopenhauer\u0259 g\u00f6nd\u0259rm\u0259l\u0259r edirdi: &#8220;Ancaq cahanda m\u00fcsb\u0259t olan iztirab imi\u015f \/ \u00dcmidl\u0259r v\u0259saili r\u0259nc\u00fc \u0259zab imi\u015f&#8221;. Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin i\u00e7ind\u0259n yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;\u018flvahi-intibah&#8221;da Hadi h\u0259yat\u0131n m\u0259nas\u0131 bar\u0259d\u0259 &#8220;bu g\u00fcn pis, sabah daha da pis olacaq v\u0259 \u0259n pisi olanad\u0259k bu bel\u0259c\u0259 davam ed\u0259c\u0259k&#8221; dey\u0259n \u015eopenhauerin, ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, zi\u015ftbin &#8211; pessimist filosoflar\u0131n \u00fcslubunda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fc. D\u00fcnyaya, b\u0259\u015f\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti f\u00f6vq\u0259lidrak\u0131n h\u00fcdudlar\u0131nda c\u0259r\u0259yan edirdi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><span style=\"color: #ff0000;\"><em>10-12 fevral 2026<\/em><\/span><\/strong><\/p>\n<p><strong><span style=\"color: #ff0000;\">Az\u0259rbaycan.media\u00a0<\/span><\/strong><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259r TURAN &nbsp; Avropada bel\u0259 taleyi ya\u015fayan \u015fairl\u0259ri l\u0259n\u0259tl\u0259nmi\u015f \u015fairl\u0259r adland\u0131r\u0131rlar. Amma Hadi l\u0259n\u0259tl\u0259nmi\u015f \u015fairl\u0259r z\u00fcmr\u0259sin\u0259 aid deyil. Hadinin qar\u015f\u0131s\u0131nda z\u0259man\u0259nin \u00f6z\u00fc g\u00fcnahkard\u0131r. Yeniyetm\u0259lik \u00e7a\u011flar\u0131ndan \u00f6ld\u00fcy\u00fc g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r, h\u0259tta \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":537,"featured_media":70990,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[63,1],"tags":[],"class_list":["post-70987","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dbiyyat","category-manset"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70987","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/537"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=70987"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70987\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":70992,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70987\/revisions\/70992"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/70990"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=70987"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=70987"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=70987"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}