{"id":65649,"date":"2026-01-03T08:56:46","date_gmt":"2026-01-03T04:56:46","guid":{"rendered":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=65649"},"modified":"2026-01-03T08:56:46","modified_gmt":"2026-01-03T04:56:46","slug":"edebiyyatda-vicdan-anlayisi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=65649","title":{"rendered":"\u018fD\u018fB\u0130YYATDA V\u0130CDAN ANLAYI\u015eI"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u018fd\u0259biyyat insan ruhunun \u0259n d\u0259rin qatlar\u0131na en\u0259n, g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n m\u0259n\u0259vi prosesl\u0259ri s\u00f6z vasit\u0259sil\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n ed\u0259n bir s\u0259n\u0259t sah\u0259sidir v\u0259 bu m\u0259n\u0259vi qatlar\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259 dayanan \u0259sas anlay\u0131\u015flardan biri vicdand\u0131r; vicdan \u0259d\u0259biyyatda sad\u0259c\u0259 \u0259xlaqi \u00f6l\u00e7\u00fc deyil, insan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259 verdiyi daxili h\u00f6km, haqqla nahaqq\u0131n, do\u011fru il\u0259 yalan\u0131n, xeyirl\u0259 \u015f\u0259rin s\u0259rh\u0259dini m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n m\u0259n\u0259vi kompas kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259m m\u00f6vzu, h\u0259m d\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fc vahidin\u0259 \u00e7evrilir. D\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131nda da, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda da vicdan anlay\u0131\u015f\u0131 \u00e7ox zaman q\u0259hr\u0259man\u0131n daxili m\u00fcbariz\u0259si \u015f\u0259klind\u0259 t\u0259qdim olunur. \u0130nsan c\u0259miyy\u0259tin qanunlar\u0131 il\u0259 \u00f6z daxili h\u0259qiq\u0259ti aras\u0131nda qal\u0131r, ya da maddi maraqla m\u0259n\u0259vi borc toqqu\u015fur v\u0259 bu toqqu\u015fma \u0259s\u0259rin f\u0259ls\u0259fi y\u00fck\u00fcn\u00fc formala\u015fd\u0131r\u0131r. Klassik \u0259d\u0259biyyatda vicdan daha \u00e7ox ilahi \u0259dal\u0259tl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir, insan\u0131n Allah qar\u015f\u0131s\u0131nda cavabdehliyi kimi t\u0259qdim olunur. Nizami, F\u00fczuli kimi s\u0259n\u0259tkarlarda vicdan e\u015fq, m\u0259rh\u0259m\u0259t v\u0259 \u0259dal\u0259t anlay\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 b\u00fct\u00f6v bir m\u0259n\u0259vi sistem yarad\u0131r, burada vicdans\u0131zl\u0131q yaln\u0131z f\u0259rdi q\u00fcsur deyil, kainat\u0131n nizam\u0131na qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xmaq kimi yozulur. Yeni d\u00f6vr \u0259d\u0259biyyat\u0131nda is\u0259 vicdan anlay\u0131\u015f\u0131 daha \u00e7ox sosial v\u0259 psixoloji m\u00fcst\u0259viy\u0259 ke\u00e7ir, insan\u0131n c\u0259miyy\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259suliyy\u0259ti, haqs\u0131zl\u0131\u011fa susmamas\u0131, zorak\u0131l\u0131\u011fa v\u0259 \u0259dal\u0259tsizliy\u0259 qar\u015f\u0131 daxili etiraz\u0131 kimi t\u0259qdim edilir. Bu m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 vicdan art\u0131q s\u0259ssiz bir hakim deyil, insan\u0131 rahat buraxmayan, onu daim sor\u011fu-suala \u00e7\u0259k\u0259n daxili s\u0259s\u0259 \u00e7evrilir. Realist v\u0259 t\u0259nqidi realizm \u0259n\u0259n\u0259sind\u0259 vicdan \u00e7ox vaxt c\u0259miyy\u0259tin eyibl\u0259rini a\u00e7an g\u00fczg\u00fc rolunu oynay\u0131r, r\u00fc\u015fv\u0259t, yalan, iki\u00fczl\u00fcl\u00fck, m\u0259n\u0259vi a\u015f\u0131nma kimi probleml\u0259r m\u0259hz vicdan\u0131n susmas\u0131 fonunda g\u00f6st\u0259rilir v\u0259 oxucuya sual \u00fcnvanlan\u0131r: insan n\u0259 zaman insanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 itirir? M\u00fcasir \u0259d\u0259biyyatda is\u0259 vicdan anlay\u0131\u015f\u0131 daha m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 ziddiyy\u0259tli \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim olunur. B\u0259z\u0259n q\u0259hr\u0259man \u00f6z vicdan\u0131 il\u0259 bar\u0131\u015fa bilmir, b\u0259z\u0259n onu susdurma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, b\u0259z\u0259n d\u0259 vicdan\u0131n \u00f6z\u00fc bel\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131na al\u0131n\u0131r, \u00e7\u00fcnki s\u00fcr\u0259tli, maddil\u0259\u015fmi\u015f d\u00fcnyada m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259r getdikc\u0259 nisbil\u0259\u015fir. Bu m\u0259nada \u0259d\u0259biyyat vicdan\u0131 t\u0259kc\u0259 t\u0259rifl\u0259m\u0259k yox, onu s\u0131na\u011fa \u00e7\u0259km\u0259k, s\u0259rh\u0259dl\u0259rini yoxlamaq, insan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259 b\u0259ra\u0259t qazand\u0131rmaq \u00fcsullar\u0131n\u0131 if\u015fa etm\u0259k missiyas\u0131n\u0131 da da\u015f\u0131y\u0131r. Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda vicdan anlay\u0131\u015f\u0131 milli yadda\u015f, tarixi m\u0259suliyy\u0259t v\u0259 m\u0259n\u0259vi borc anlay\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r. Yaz\u0131\u00e7\u0131lar vicdan\u0131 xalq\u0131n taleyi qar\u015f\u0131s\u0131nda cavabdehlik kimi d\u0259rk edir, susma\u011f\u0131 x\u0259yan\u0259t, h\u0259qiq\u0259ti dem\u0259yi is\u0259 m\u0259n\u0259vi c\u0259sar\u0259t say\u0131rlar. \u015eeir v\u0259 n\u0259srd\u0259 vicdan \u00e7ox vaxt \u201cs\u0259s\u201d, \u201cyaral\u0131 \u00fcr\u0259k\u201d, \u201cyanan i\u00e7\u201d, \u201cdan\u0131\u015fmayan hakim\u201d kimi metaforalarla ifad\u0259 olunur v\u0259 bu metaforalar insan\u0131n \u00f6z i\u00e7ind\u0259 da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u0259z m\u0259hk\u0259m\u0259ni simvoliz\u0259 edir. \u018fd\u0259biyyat\u0131n g\u00fcc\u00fc d\u0259 m\u0259hz buradad\u0131r ki, o, oxucunu haz\u0131r h\u00f6km\u0259 m\u0259cbur etmir, \u0259ksin\u0259, vicdanla \u00fcz-\u00fcz\u0259 qoyur, onu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259, t\u0259r\u0259dd\u00fcd etm\u0259y\u0259, \u00f6z daxili h\u0259qiq\u0259tini axtarma\u011fa vadar edir. Vicdanl\u0131 q\u0259hr\u0259man h\u0259mi\u015f\u0259 qalib olmur, b\u0259z\u0259n m\u0259\u011flub olur, \u0259zilir, t\u0259nhala\u015f\u0131r, lakin \u0259d\u0259biyyatda m\u0259n\u0259vi \u00fcst\u00fcnl\u00fck \u00e7ox vaxt m\u0259hz ona m\u0259xsus olur, \u00e7\u00fcnki yaz\u0131\u00e7\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas q\u0259l\u0259b\u0259 zahiri u\u011fur deyil, daxili b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u00fcr.<br \/>\nN\u0259tic\u0259 etibaril\u0259 dem\u0259k olar ki, vicdan anlay\u0131\u015f\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131n m\u0259n\u0259vi onur\u011fa s\u00fctunudur. O olmadan s\u00f6z yaln\u0131z t\u0259svir\u0259, s\u00fcjet is\u0259 mexaniki hadis\u0259l\u0259r ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131na \u00e7evril\u0259rdi. Vicdan \u0259d\u0259biyyata d\u0259rinlik, m\u0259suliyy\u0259t v\u0259 insanilik qazand\u0131r\u0131r, oxucunu \u00f6z daxili al\u0259min\u0259 baxma\u011fa m\u0259cbur edir v\u0259 onu daha d\u00fcr\u00fcst, daha h\u0259ssas, daha d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n bir varl\u0131q olma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u0259d\u0259biyyat ya\u015fad\u0131qca vicdan m\u00f6vzusu da ya\u015fayacaq, d\u0259yi\u015f\u0259n d\u00f6vrl\u0259r\u0259 uy\u011fun yeni \u015f\u0259kill\u0259r alsa bel\u0259, insan\u0131n m\u0259n\u0259vi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sor\u011fulayan \u0259sas sual kimi aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 he\u00e7 vaxt itirm\u0259y\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>\u270d Sevil Azadq\u0131z\u0131<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #ff0000;\"><strong>03.01.2026<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>M\u0259nb\u0259:Az\u0259rbaycan.media\u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; \u018fd\u0259biyyat insan ruhunun \u0259n d\u0259rin qatlar\u0131na en\u0259n, g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n m\u0259n\u0259vi prosesl\u0259ri s\u00f6z vasit\u0259sil\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n ed\u0259n bir s\u0259n\u0259t sah\u0259sidir v\u0259 bu m\u0259n\u0259vi qatlar\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259 dayanan \u0259sas anlay\u0131\u015flardan biri vicdand\u0131r; vicdan \u0259d\u0259biyyatda&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":65650,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-65649","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dbiyyat"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65649","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=65649"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65649\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":65652,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65649\/revisions\/65652"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/65650"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=65649"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=65649"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=65649"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}