{"id":63616,"date":"2025-12-19T07:55:43","date_gmt":"2025-12-19T03:55:43","guid":{"rendered":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=63616"},"modified":"2025-12-19T07:56:07","modified_gmt":"2025-12-19T03:56:07","slug":"63616","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=63616","title":{"rendered":"\u018fD\u018fB\u0130YYAT V\u018f ET\u0130K D\u018fY\u018fRL\u018fR"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u018fd\u0259biyyat v\u0259 etik d\u0259y\u0259rl\u0259r insan varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u0259n\u0259vi mahiyy\u0259tini d\u0259rk etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259srl\u0259r boyu bir-birini tamamlayan, biri olmadan dig\u0259ri tam m\u0259nada m\u00f6vcud ola bilm\u0259y\u0259n iki \u0259sas anlay\u0131\u015f kimi formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r, \u00e7\u00fcnki insan yaln\u0131z maddi ehtiyaclar\u0131 il\u0259 deyil, eyni zamanda vicdan\u0131, m\u0259suliyy\u0259ti, \u0259dal\u0259t duy\u011fusu v\u0259 m\u0259n\u0259vi prinsipl\u0259ri il\u0259 b\u00fct\u00f6v \u015f\u0259xsiyy\u0259t\u0259 \u00e7evrilir v\u0259 bu b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn \u0259n g\u00fccl\u00fc ifad\u0259 vasit\u0259si m\u0259hz \u0259d\u0259biyyatd\u0131r. \u018fd\u0259biyyat insan\u0131n daxili d\u00fcnyas\u0131n\u0131, ruhundak\u0131 ziddiyy\u0259tl\u0259ri, se\u00e7im anlar\u0131ndak\u0131 t\u0259r\u0259dd\u00fcdl\u0259ri, g\u00fcnah v\u0259 pe\u015fmanl\u0131q hissl\u0259rini, m\u0259rh\u0259m\u0259t v\u0259 f\u0259dakarl\u0131q n\u00fcmun\u0259l\u0259rini s\u00f6z\u0259 \u00e7evir\u0259r\u0259k etik d\u0259y\u0259rl\u0259ri abstrakt anlay\u0131\u015f olmaktan \u00e7\u0131xar\u0131r v\u0259 onlar\u0131 canl\u0131, hiss olunan, ya\u015fanan bir reall\u0131\u011fa \u00e7evirir. Tarixin b\u00fct\u00fcn m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259d\u0259biyyat c\u0259miyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn sad\u0259c\u0259 \u0259yl\u0259nc\u0259 v\u0259 ya estetik z\u00f6vq m\u0259nb\u0259yi deyil, eyni zamanda \u0259xlaqi g\u00fczg\u00fc rolunu oynam\u0131\u015fd\u0131r, bu g\u00fczg\u00fcd\u0259 insan \u00f6z simas\u0131n\u0131, davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259sini, do\u011fru v\u0259 yanl\u0131\u015f se\u00e7iml\u0259rin do\u011furdu\u011fu talel\u0259ri g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcr; mifl\u0259rd\u0259 v\u0259 dastanlarda q\u0259hr\u0259manl\u0131qla yana\u015f\u0131 \u0259dal\u0259t v\u0259 s\u0259daq\u0259t ideyalar\u0131, klassik \u0259d\u0259biyyatda insan\u0131n n\u0259fsi il\u0259 m\u00fcbariz\u0259si, haqq u\u011frunda \u00e7\u0259kil\u0259n \u0259zablar, m\u00fcasir \u0259d\u0259biyyatda is\u0259 m\u0259n\u0259vi t\u0259nhal\u0131q, d\u0259y\u0259rl\u0259rin a\u015f\u0131nmas\u0131 v\u0259 vicdan dilemmas\u0131 etik d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini \u0259ks etdirir. \u015e\u0259rq v\u0259 Q\u0259rb \u0259d\u0259biyyatlar\u0131 bu bax\u0131mdan m\u00fcxt\u0259lif formalarda, lakin eyni mahiyy\u0259td\u0259 insan\u0131 \u0259xlaqi kamilliy\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. \u015e\u0259rq \u0259d\u0259bi \u0259n\u0259n\u0259sind\u0259 s\u00f6z\u00fcn t\u0259rbiy\u0259edici g\u00fcc\u00fc \u00f6n plana \u00e7\u0259kilmi\u015f, hikm\u0259t, \u0259d\u0259b, s\u0259bir, \u015f\u00fck\u00fcr, m\u0259rh\u0259m\u0259t kimi anlay\u0131\u015flar poeziyan\u0131n \u0259sas ruhuna \u00e7evrilmi\u015f, Q\u0259rb \u0259d\u0259biyyat\u0131nda is\u0259 f\u0259rdin azad se\u00e7imi, vicdan qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259suliyy\u0259ti, c\u0259miyy\u0259tl\u0259 insan aras\u0131ndak\u0131 etik toqqu\u015fmalar d\u0259rin psixoloji t\u0259svirl\u0259rl\u0259 t\u0259qdim olunmu\u015fdur v\u0259 bu m\u00fcxt\u0259lif yana\u015fmalar\u0131n ham\u0131s\u0131 insan\u0131n daha d\u00fczg\u00fcn ya\u015fama yolunu tapmas\u0131na xidm\u0259t etmi\u015fdir. \u018fd\u0259biyyat\u0131n etik t\u0259siri onun didaktikliyind\u0259 deyil, s\u0259mimiyy\u0259tind\u0259 v\u0259 h\u0259yatiliynd\u0259dir, \u00e7\u00fcnki oxucu bir obraz\u0131n taleyini izl\u0259y\u0259rk\u0259n ona h\u00f6km verilmir, \u0259ksin\u0259, o, h\u0259min obrazla birlikd\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, sevinir, yan\u0131l\u0131r v\u0259 n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131r; bu proses insan\u0131n daxili etik mexanizmini g\u00fccl\u0259ndirir, empatiya hissini art\u0131r\u0131r v\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 anlama bacar\u0131\u011f\u0131n\u0131 formala\u015fd\u0131r\u0131r. X\u00fcsusil\u0259 g\u0259nc n\u0259slin d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn formala\u015fmas\u0131nda \u0259d\u0259biyyat \u0259v\u0259zsiz rol oynay\u0131r, \u00e7\u00fcnki m\u0259kt\u0259b ill\u0259rind\u0259 oxunan bir hekay\u0259, bir roman v\u0259 ya bir \u015feir insan\u0131n yadda\u015f\u0131nda uzun ill\u0259r qalaraq onun h\u0259yat q\u0259rarlar\u0131na t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bilir, d\u00fcr\u00fcstl\u00fcy\u00fcn, z\u0259hm\u0259tin, s\u0259daq\u0259tin d\u0259y\u0259rini t\u0259lqin edir v\u0259 asan, lakin m\u0259n\u0259vi c\u0259h\u0259td\u0259n yanl\u0131\u015f yollar\u0131n f\u0259sadlar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 qloballa\u015fma, s\u00fcr\u0259tli informasiya ax\u0131n\u0131 v\u0259 istehlak m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin g\u00fccl\u0259nm\u0259si fonunda etik d\u0259y\u0259rl\u0259rin b\u0259z\u0259n ikinci plana ke\u00e7m\u0259si m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur, lakin m\u0259hz bel\u0259 bir zamanda \u0259d\u0259biyyat insan\u0131 dayand\u0131ran, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u0259n v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 qaytaran bir m\u0259n\u0259vi s\u0131\u011f\u0131nacaq kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir. M\u00fcasir yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259 \u015fairl\u0259r insan\u0131n texnoloji bolluq i\u00e7ind\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 m\u0259n\u0259vi bo\u015flu\u011fu, d\u0259y\u0259r itkil\u0259rini, vicdanla maraq aras\u0131ndak\u0131 ziddiyy\u0259ti b\u0259dii dill\u0259 ifad\u0259 ed\u0259r\u0259k oxucunu yenid\u0259n etik suallar qar\u015f\u0131s\u0131nda qoyurlar. \u018fd\u0259biyyat h\u0259m d\u0259 milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rin qorunmas\u0131n\u0131n \u0259n etibarl\u0131 vasit\u0259l\u0259rind\u0259n biridir, \u00e7\u00fcnki dil, yadda\u015f v\u0259 \u0259xlaq bir-biri il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r v\u0259 ana dilind\u0259 yarad\u0131lan h\u0259r bir \u0259s\u0259r xalq\u0131n etik kodlar\u0131n\u0131, h\u0259yat f\u0259ls\u0259f\u0259sini, do\u011fruya v\u0259 haqqa m\u00fcnasib\u0259tini g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fcr. Bu bax\u0131mdan \u0259d\u0259biyyat milli kimliyin v\u0259 m\u0259n\u0259vi davaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u0259sas dayaq n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259n biri kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir. N\u0259tic\u0259 olaraq dem\u0259k olar ki, \u0259d\u0259biyyat v\u0259 etik d\u0259y\u0259rl\u0259r aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259 t\u0259sad\u00fcfi deyil, bu \u0259laq\u0259 insan\u0131n varl\u0131q m\u0259qs\u0259di il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnki \u0259d\u0259biyyat insan\u0131 daha yax\u015f\u0131, daha vicdanl\u0131, daha m\u0259suliyy\u0259tli olma\u011fa s\u0259sl\u0259yir, etik d\u0259y\u0259rl\u0259r is\u0259 bu s\u0259sl\u0259ni\u015fin m\u0259nas\u0131n\u0131 v\u0259 istiqam\u0259tini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir. Bu iki anlay\u0131\u015f\u0131n v\u0259hd\u0259ti c\u0259miyy\u0259tin m\u0259n\u0259vi sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyur, f\u0259rdl\u0259r aras\u0131nda anlay\u0131\u015f v\u0259 h\u00f6rm\u0259t yarad\u0131r v\u0259 insan\u0131n yaln\u0131z ya\u015famas\u0131n\u0131 deyil, l\u0259yaq\u0259tl\u0259 ya\u015famas\u0131n\u0131 t\u0259min edir, \u00e7\u00fcnki s\u00f6zl\u0259 yo\u011frulan \u0259xlaq zaman\u0131n s\u0131naqlar\u0131na davam g\u0259tirir v\u0259 insan ruhunda silinm\u0259z iz burax\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><span style=\"color: #ff0000;\">\u270d Sevil Azadq\u0131z\u0131 <\/span><\/strong><br \/>\n<strong><span style=\"color: #ff0000;\">Az\u0259rbaycan dili v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131 m\u00fc\u0259llimi. Filoloq. \u018fd\u0259bi t\u0259hlil-t\u0259nqid\u00e7i. Yazar-publisist. <\/span><\/strong><br \/>\n<strong><span style=\"color: #ff0000;\">19.12.2025<\/span><\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><span style=\"color: #ff0000;\">M\u0259nb\u0259: Az\u0259rbaycan.media\u00a0<\/span><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; \u018fd\u0259biyyat v\u0259 etik d\u0259y\u0259rl\u0259r insan varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u0259n\u0259vi mahiyy\u0259tini d\u0259rk etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259srl\u0259r boyu bir-birini tamamlayan, biri olmadan dig\u0259ri tam m\u0259nada m\u00f6vcud ola bilm\u0259y\u0259n iki \u0259sas anlay\u0131\u015f kimi formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r, \u00e7\u00fcnki&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":63306,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-63616","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dbiyyat"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63616","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=63616"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63616\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":63619,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63616\/revisions\/63619"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/63306"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=63616"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=63616"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=63616"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}