{"id":62325,"date":"2025-12-10T22:55:51","date_gmt":"2025-12-10T18:55:51","guid":{"rendered":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=62325"},"modified":"2025-12-10T22:55:51","modified_gmt":"2025-12-10T18:55:51","slug":"neft-s%c9%99nayesinin-r%c9%99q%c9%99msal-transformasiyasi-daha-sistemli-v%c9%99-sur%c9%99tli-addimlar-t%c9%99l%c9%99b-edir-akademik-f%c9%99xr%c9%99ddin-q%c9%99dirovla-musahibe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=62325","title":{"rendered":"Neft s\u0259nayesinin r\u0259q\u0259msal transformasiyas\u0131 daha sistemli v\u0259 s\u00fcr\u0259tli add\u0131mlar t\u0259l\u0259b edir \u2013 Akademik F\u0259xr\u0259ddin Q\u0259dirovla M\u00dcSAH\u0130B\u018f"},"content":{"rendered":"<p>Geofizika v\u0259 geodinamikan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rin\u0259 m\u00fch\u00fcm elmi t\u00f6hf\u0259l\u0259r vermi\u015f, bu sah\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq miqyasda tan\u0131nan aliml\u0259rd\u0259n biri, \u201c\u015e\u00f6hr\u0259t\u201d ordenli, \u018fm\u0259kdar elm xadimi, Elm v\u0259 T\u0259hsil Nazirliyi Neft v\u0259 Qaz \u0130nstitutunun ba\u015f direktoru, Geologiya v\u0259 Geofizika \u0130nstitutunun M\u00fcasir geodinamika v\u0259 kosmik geodeziya \u015f\u00f6b\u0259sinin r\u0259hb\u0259ri, akademik F\u0259xr\u0259ddin Q\u0259dirov Az\u0259rbaycanda neft-qaz elml\u0259ri, geofizika v\u0259 geodinamika sah\u0259sind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259r v\u0259 \u0259ld\u0259 edil\u0259n n\u0259tic\u0259l\u0259r bar\u0259d\u0259 suallar\u0131m\u0131z\u0131 cavabland\u0131r\u0131b. M\u00fcsahib\u0259d\u0259 o, son ill\u0259rd\u0259 apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar\u0131n prioritet istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n, beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u0259laq\u0259l\u0259rind\u0259n, m\u00fcasir texnologiyalar\u0131n elmi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 inteqrasiyas\u0131ndan, el\u0259c\u0259 d\u0259 Prezident \u0130lham \u018fliyevin AMEA-n\u0131n 80 illik yubileyind\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 zaman\u0131 Az\u0259rbaycan elminin qar\u015f\u0131s\u0131na qoyulan v\u0259zif\u0259l\u0259r, yeni h\u0259d\u0259f v\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flardan dan\u0131\u015f\u0131b.<\/p>\n<p><strong>&#8211; H\u00f6rm\u0259tli F\u0259xr\u0259ddin m\u00fc\u0259llim, son ill\u0259r \u00f6lk\u0259mizd\u0259 geofizika v\u0259 geodinamika sah\u0259sind\u0259 innovativ yana\u015fmalar, 4D modell\u0259\u015fdirm\u0259 kimi istiqam\u0259tl\u0259r prioritet\u0259 \u00e7evrilib. Neft v\u0259 Qaz \u0130nstitutu m\u00fcasir t\u0259dqiqatlarda hans\u0131 yeni elmi metodlardan, texnologiyalardan istifad\u0259 edir?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 \u00d6lk\u0259mizd\u0259 geofizika v\u0259 geodinamika sah\u0259l\u0259rinin m\u00fcasir t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 uy\u011fun inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yeni n\u0259slin fundamental elmi bilikl\u0259r\u0259 sahib olmas\u0131 x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Son ill\u0259rd\u0259 geofizika v\u0259 geodinamika sah\u0259sind\u0259 qlobal elmi tendensiyalar, x\u00fcsusil\u0259 4D modell\u0259\u015fdirm\u0259, s\u00fcni intellekt t\u0259tbiql\u0259ri, y\u00fcks\u0259k d\u0259qiqlikli peyk texnologiyalar\u0131 v\u0259 r\u0259q\u0259msal geoloji modell\u0259r elmi-t\u0259dqiqatlar\u0131n s\u0259viyy\u0259sini tamamil\u0259 yeni m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131b. Az\u0259rbaycanda da bu \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flara uy\u011fun olaraq Neft v\u0259 Qaz \u0130nstitutu t\u0259dqiqat strategiyas\u0131n\u0131 yenil\u0259yir, \u0259n m\u00fcasir analitik yana\u015fmalar\u0131, yeni texnologiyalar\u0131 elmi ara\u015fd\u0131rmalara inteqrasiya edir.<\/p>\n<p>Misal olaraq qeyd etm\u0259k ist\u0259rdim ki, g\u00f6rk\u0259mli aliml\u0259r \u2013 \u00a0AMEA-n\u0131n vitse-prezidenti, akademik \u0130brahim Quliyev, Rusiya D\u00f6vl\u0259t Geoloji K\u0259\u015ffiyyat Universitetinin kafedra m\u00fcdiri, professor Vaqif K\u0259rimov v\u0259 Neft v\u0259 Qaz \u0130nstitutunun \u015f\u00f6b\u0259 m\u00fcdiri, geologiya-mineralogiya elml\u0259ri doktoru Namaz Yusubov \u201ch\u00f6vz\u0259\u201d x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rinin n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmas\u0131 \u0259sas\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n neft v\u0259 qaz \u00fczr\u0259 geoloji rayonla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na dair yeni elmi-n\u0259z\u0259ri baza formala\u015fd\u0131rm\u0131\u015f v\u0259 m\u00fcasir x\u0259rit\u0259 haz\u0131rlam\u0131\u015flar. Onlar\u0131n t\u0259klif etdikl\u0259ri bu rayonla\u015fd\u0131rma sxeminin \u0259sas yeniliyi karbohidrogen sisteml\u0259rinin iyerarxik s\u0259viyy\u0259l\u0259rinin d\u0259qiq m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259sidir. Bu yana\u015fma \u00f6lk\u0259nin neft-qaz potensial\u0131n\u0131n daha d\u0259qiq qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na geni\u015f imkan yarad\u0131r.<\/p>\n<p>Neft v\u0259 qaz yataqlar\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259nilm\u0259sin\u0259 dair hidro-termo-qazdinamiki m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin h\u0259lli bu g\u00fcn art\u0131q 3D geoloji modell\u0259r \u0259sas\u0131nda, zaman amili d\u0259 daxil edilm\u0259kl\u0259 4D hidrodinamiki modell\u0259\u015fdirm\u0259nin \u0259n m\u00fcasir \u00fcsullar\u0131 vasit\u0259sil\u0259 apar\u0131l\u0131r. AMEA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc Q\u0259rib C\u0259lalov v\u0259 professor Mahir R\u0259sulovun i\u015ftirak\u0131 il\u0259 klassik riyazi fizika t\u0259nlikl\u0259rinin yeni analitik v\u0259 \u0259d\u0259di h\u0259ll metodlar\u0131 i\u015fl\u0259nib haz\u0131rlan\u0131b v\u0259 bu modell\u0259\u015fdirm\u0259 prosesin\u0259 u\u011furla t\u0259tbiq edilib. Bu yana\u015fma yataqlar\u0131n dinamik davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 daha dol\u011fun qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259y\u0259 v\u0259 hasilat\u0131n optimalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na imkan verir.<\/p>\n<p>Neft v\u0259 qaz yataqlar\u0131 Yer qab\u0131\u011f\u0131n\u0131n d\u0259rin strukturlar\u0131 il\u0259 birba\u015fa ba\u011fl\u0131d\u0131r v\u0259 Moho s\u0259rh\u0259dinin h\u0259nd\u0259s\u0259si, h\u0259m\u00e7inin onun fiziki x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri karbohidrogenl\u0259rin paylanmas\u0131na ciddi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. Bu bax\u0131mdan, C\u0259nubi X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259sind\u0259 Moho s\u0259thinin d\u0259yi\u015fk\u0259nliyi il\u0259 karbohidrogen h\u00f6vz\u0259l\u0259rinin geodinamik t\u0259kam\u00fcl\u00fc aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq peyk qravitasiya m\u0259lumatlar\u0131 \u0259sas\u0131nda m\u0259nim t\u0259r\u0259fimd\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b. Bu t\u0259dqiqatlar g\u0259l\u0259c\u0259k karbohidrogen resurslar\u0131n\u0131n yerl\u0259\u015fm\u0259 ehtimallar\u0131n\u0131n proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan son d\u0259r\u0259c\u0259 m\u00fch\u00fcm n\u0259tic\u0259l\u0259r verib. \u0130nstitutumuzda t\u0259tbiq etdiyimiz yeni elmi yana\u015fmalar v\u0259 m\u00fcasir t\u0259dqiqat metodlar\u0131 say\u0259sind\u0259 \u0259ld\u0259 olunan n\u0259tic\u0259l\u0259r y\u00fcks\u0259k impakt faktorlu beyn\u0259lxalq jurnallarda d\u0259rc olunub. Bu m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 apar\u0131lan ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n detallar\u0131 v\u0259 \u0259ld\u0259 edil\u0259n elmi yenilikl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u0259min jurnallardan daha \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat \u0259ld\u0259 etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>\u2013 \u0130nstitutda son zamanlar \u0259ld\u0259 edilmi\u015f m\u00fch\u00fcm elmi nailiyy\u0259tl\u0259r bar\u0259d\u0259 d\u0259 m\u0259lumat verm\u0259yinizi ist\u0259rdik.<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Son ild\u0259 \u0259ld\u0259 edilmi\u015f m\u00fch\u00fcm elmi n\u0259tic\u0259l\u0259rd\u0259n birini qeyd etm\u0259k ist\u0259rdim. C\u0259nubi X\u0259z\u0259r neftli-qazl\u0131 h\u00f6vz\u0259sind\u0259 karbohidrogen sisteml\u0259rinin t\u0259hlili v\u0259 r\u0259q\u0259msal modell\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00fc\u00e7 klassik \u2014 Eosen-Pliosen, Oliqosen-Miosen-Pliosen v\u0259 Miosen-Pliosen, h\u0259m\u00e7inin \u00fc\u00e7 qeyri-\u0259n\u0259n\u0259vi (\u015fistli) \u2014 Eosen, Maykop v\u0259 Diatom y\u00fcks\u0259k generasiya potensial\u0131na malik karbohidrogen sistemi m\u00fc\u0259yy\u0259n edilib. C\u0259nubi X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259sind\u0259 neft v\u0259 qaz m\u0259nb\u0259yi t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rinin generasiya potensial\u0131n\u0131n qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si pirolitik, izotop-geokimy\u0259vi v\u0259 xromatoqrafik-k\u00fctl\u0259vi spektrometrik t\u0259dqiqatlar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259saslan\u0131r v\u0259 bu n\u0259tic\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, Pliosen rezervuar\u0131n\u0131n nefti Eosen, Oliqosen-Miosen (Maykop) v\u0259 Miosen (Tarxan-\u00c7okrak v\u0259 Diatom) ya\u015fl\u0131 m\u00fcxt\u0259lif neft m\u0259nb\u0259yi t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rinin qar\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131ndan ibar\u0259tdir. Bu m\u0259nb\u0259 kompleksl\u0259rinin h\u0259r birinin rolu konkret geoloji \u015f\u0259raitd\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq d\u0259yi\u015fir.<\/p>\n<p>Professor Vaqif K\u0259rimovun apard\u0131\u011f\u0131 modell\u0259\u015fdirm\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ri C\u0259nubi X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259sind\u0259 generasiya olunmu\u015f karbohidrogenl\u0259rin \u00fcmumi h\u0259cminin 175,35 milyard ton oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir ki, bu da h\u00f6vz\u0259nin b\u00f6y\u00fck s\u0259naye perspektivl\u0259rin\u0259 malik oldu\u011funu bir daha t\u0259sdiql\u0259yir.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"\" src=\"https:\/\/muallim.edu.az\/uploads\/images\/202512\/image_870x_6937e671a43c7.jpg\" alt=\"\" width=\"350\" height=\"206\" \/><\/p>\n<p><strong>\u2013 Geodinamikan\u0131n neft-qaz yataqlar\u0131n\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda t\u0259tbiqi Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00f6vcud v\u0259 perspektiv yataqlar\u0131nda hasilat\u0131n s\u0259m\u0259r\u0259liliyin\u0259 nec\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir?<br \/>\n<\/strong><br \/>\n\u2013 \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, geodinamikan\u0131n neft-qaz yataqlar\u0131n\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na inteqrasiyas\u0131 bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00f6vcud v\u0259 perspektiv yataqlar\u0131nda hasilat\u0131n s\u0259m\u0259r\u0259liliyini birba\u015fa art\u0131ran \u0259sas elmi-t\u0259tbiqi istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259n biridir. Regional v\u0259 lokal g\u0259rginlik sah\u0259l\u0259rinin, tektonik bloklar\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tinin, \u00e7at-sisteml\u0259rinin v\u0259 s\u00fcxurlar\u0131n mexaniki x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rinin d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nilm\u0259si yataqlar\u0131n uzunm\u00fcdd\u0259tli dinamikas\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259k d\u0259qiqlikl\u0259 modell\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 imkan verir. Bu yana\u015fma kollektorun s\u0131x\u0131lmas\u0131, s\u00fcxurlar\u0131n \u0259yilm\u0259si, d\u0259niz dibinin v\u0259 sahil zonalar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6km\u0259si, fay x\u0259tl\u0259rinin aktivl\u0259\u015fm\u0259si, el\u0259c\u0259 d\u0259 maye v\u0259 qaz\u0131n miqrasiya yollar\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn edir.<\/p>\n<p>Haz\u0131rlanan geodinamik modell\u0259r quyu \u015f\u0259b\u0259k\u0259sinin daha rasional layih\u0259l\u0259ndirilm\u0259si, lay t\u0259zyiqinin s\u0259m\u0259r\u0259li idar\u0259 olunmas\u0131, su v\u0259 qazvurman\u0131n optimal sxeml\u0259rinin se\u00e7ilm\u0259si, h\u0259m\u00e7inin seysmik riskl\u0259rin v\u0259 texnogen deformasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 platformalar, k\u0259m\u0259rl\u0259r v\u0259 terminallar kimi infrastruktur obyektl\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n g\u0259rginlikl\u0259rin minimuma endirilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan b\u00f6y\u00fck \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259r yarad\u0131r. Bel\u0259 kompleks yana\u015fma h\u0259m \u00e7\u0131xar\u0131la bil\u0259n ehtiyatlar\u0131n h\u0259cmini art\u0131r\u0131r, h\u0259m d\u0259 hasilat\u0131n pik d\u00f6vr\u00fcn\u00fc daha uzun m\u00fcdd\u0259t qoruma\u011fa imkan verir, bununla yana\u015f\u0131, q\u0259za riski v\u0259 \u0259lav\u0259 \u0259m\u0259liyyat x\u0259rcl\u0259rini \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 azald\u0131r.<\/p>\n<p>X\u00fcsus\u0259n, X\u0259z\u0259r akvatoriyas\u0131 v\u0259 Ab\u015feron h\u00f6vz\u0259sind\u0259 InSAR, GNSS v\u0259 4D seysmik m\u0259lumatlar\u0131n geodinamik analizl\u0259 birg\u0259 t\u0259tbiqi yataqlar\u0131n t\u0259kc\u0259 \u201cbug\u00fcnk\u00fc v\u0259ziyy\u0259tini\u201d deyil, h\u0259m d\u0259 onlar\u0131n onillikl\u0259r \u0259rzind\u0259 davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 proqnozla\u015fd\u0131rma\u011fa imkan verir. Bu is\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n neft-qaz strategiyas\u0131n\u0131n daha elmi \u0259sasl\u0131, uzunm\u00fcdd\u0259tli v\u0259 davaml\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na ciddi t\u00f6hf\u0259 verir.<\/p>\n<p><strong>\u2013 \u00a0F\u0259xrd\u0259ddin m\u00fc\u0259llim, Prezident \u0130lham \u018fliyev AMEA-n\u0131n 80 illik yubiley t\u0259dbirind\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 zaman\u0131 fundamental elml\u0259rin daha da inki\u015faf etdirilm\u0259sinin z\u0259ruri oldu\u011funu bildirdi. Bu \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar kontekstind\u0259 Neft v\u0259 Qaz \u0130nstitutunun elmi prioritetl\u0259ri nec\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259li v\u0259 hans\u0131 yeni istiqam\u0259tl\u0259r formala\u015fmal\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 M\u0259lum oldu\u011fu kimi, t\u0259tbiqi t\u0259dqiqatlar\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn fundamental elmin rolu son d\u0259r\u0259c\u0259 vacibdir. Fundamental t\u0259dqiqatlar elmd\u0259 bilik v\u0259 anlay\u0131\u015f bax\u0131m\u0131ndan yeni qanunauy\u011funluqlar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir, g\u0259l\u0259c\u0259k elmi nailiyy\u0259tl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00f6hk\u0259m baza yarad\u0131r. Fundamental elmd\u0259 \u0259ld\u0259 olunan n\u0259tic\u0259l\u0259r h\u0259m t\u0259tbiqi t\u0259dqiqatlar, h\u0259m d\u0259 onlar\u0131n praktik h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00f6hk\u0259m elmi t\u0259m\u0259l rolunu oynay\u0131r. Bu bilikl\u0259r g\u0259l\u0259c\u0259k elmi t\u0259r\u0259qqinin istiqam\u0259tini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir, b\u00f6y\u00fck veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131n\u0131n geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edir v\u0259 s\u00fcni intellekt texnologiyalar\u0131n\u0131n t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutur.<\/p>\n<p>\u018flb\u0259tt\u0259, c\u0259nab Prezident \u0130lham \u018fliyevin AMEA-n\u0131n 80 illik yubiley t\u0259dbirind\u0259 s\u0259sl\u0259ndirdiyi fikirl\u0259r, x\u00fcsusil\u0259 fundamental elml\u0259rin daha da inki\u015faf etdirilm\u0259sinin vacibliyi bar\u0259d\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131 bizim \u00fc\u00e7\u00fcn strateji istiqam\u0259ti m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n m\u00fch\u00fcm mesajd\u0131r, institut \u00fc\u00e7\u00fcn yeni m\u0259rh\u0259l\u0259nin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131d\u0131r. \u00a0Prezidentin bu yana\u015fmas\u0131 bir daha g\u00f6st\u0259rir ki, \u00f6lk\u0259mizin innovativ inki\u015faf modeli yaln\u0131z t\u0259tbiqi deyil, m\u0259hz g\u00fccl\u00fc fundamental elmi bazaya s\u00f6yk\u0259nm\u0259lidir. Bu bax\u0131mdan Neft v\u0259 Qaz \u0130nstitutunun elmi prioritetl\u0259rinin yenil\u0259nm\u0259si obyektiv bir z\u0259rur\u0259tdir.<\/p>\n<p>Bu \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar fonunda institutumuz fundamental elmi istiqam\u0259tl\u0259ri d\u0259rinl\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, onlar\u0131n praktiki sferaya ke\u00e7id mexanizml\u0259rini d\u0259 g\u00fccl\u0259ndirm\u0259yi qar\u015f\u0131s\u0131na m\u0259qs\u0259d qoyub. Bu istiqam\u0259td\u0259 geodinamikan\u0131n enerji sisteml\u0259rin\u0259 inteqrasiyas\u0131, yeni n\u0259sil r\u0259q\u0259msal modell\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131, s\u00fcni intellekt \u0259sasl\u0131 analizl\u0259rin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si, h\u0259m\u00e7inin strateji xarakterli fundamental t\u0259dqiqat layih\u0259l\u0259rinin icras\u0131 prioritet kimi m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilib. Bu add\u0131mlar h\u0259m elmi n\u0259tic\u0259l\u0259rin qlobal s\u0259viyy\u0259d\u0259 tan\u0131nmas\u0131na, h\u0259m d\u0259 \u00f6lk\u0259mizin enerji siyas\u0259tinin elmi bax\u0131mdan d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259sin\u0259 real t\u00f6hf\u0259 ver\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>Bundan ba\u015fqa, geodinamika, geofizika, seysmik t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik, d\u0259rin qurulu\u015f t\u0259dqiqatlar\u0131, neft-qaz sisteml\u0259rinin fundamental \u0259saslar\u0131 kimi istiqam\u0259tl\u0259r daha da g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259lidir. Bu sah\u0259l\u0259r h\u0259m enerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi, h\u0259m d\u0259 \u00f6lk\u0259mizin geostrateji maraqlar\u0131 bax\u0131m\u0131ndan x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. \u00c7\u00fcnki fundamental elml\u0259rin inki\u015faf\u0131 biz\u0259 geoloji prosesl\u0259rin fizikas\u0131n\u0131 daha d\u0259rind\u0259n anlama\u011fa, neft-qaz yataqlar\u0131n\u0131n t\u0259kam\u00fcl mexanizml\u0259rini daha d\u0259qiq modell\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 v\u0259 n\u0259tic\u0259 etibaril\u0259 \u00f6lk\u0259nin enerji strategiyas\u0131n\u0131 elmi \u0259saslarla d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259y\u0259 imkan ver\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p><strong>\u2013 D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n s\u00fcni intellektin inki\u015faf\u0131, r\u0259q\u0259msalla\u015fd\u0131rma siyas\u0259ti v\u0259 y\u00fcks\u0259k texnologiyalar\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131 fonunda \u00f6lk\u0259mizd\u0259 neft hasilat\u0131 sah\u0259sind\u0259 innovasiyalar\u0131n t\u0259tbiqi v\u0259ziyy\u0259tini nec\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirirsiniz?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 C\u0259nab Prezidentin d\u0259 qeyd etdiyi kimi, bu g\u00fcn s\u00fcni intellekt art\u0131q ictimai h\u0259yat\u0131n b\u00fct\u00fcn sferalar\u0131na, o c\u00fcml\u0259d\u0259n neft-qaz s\u0259nayesin\u0259 g\u00fccl\u00fc t\u0259sir g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir. Son 10 ild\u0259 s\u00fcni intellekt\u0259 \u0259saslanan yana\u015fmalar da daxil olmaqla, a\u011f\u0131ll\u0131 metodlar\u0131n inki\u015faf\u0131 \u0259h\u0259miyy\u0259tli ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olub. Bu texnologiyalar geoelm, fizika, kimya, komp\u00fcter elml\u0259ri, elektrik v\u0259 komp\u00fcter m\u00fch\u0259ndisliyi, mexaniki v\u0259 m\u00fclki m\u00fch\u0259ndislik kimi \u00e7oxsayl\u0131 sah\u0259l\u0259rd\u0259 geni\u015f t\u0259tbiq olunaraq elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n keyfiyy\u0259tini y\u00fcks\u0259ldib.<\/p>\n<p>Son ill\u0259rd\u0259 d\u0259rin \u00f6yr\u0259nm\u0259 v\u0259 ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si (ML) kimi a\u011f\u0131ll\u0131 v\u0259 yum\u015faq hesablama metodlar\u0131na maraq geofizika v\u0259 neft geologiyas\u0131 sah\u0259l\u0259rind\u0259, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 seysmik m\u0259lumatlar\u0131n emal\u0131nda k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 art\u0131b. Bu g\u00fcn art\u0131q s\u00fcni intellekt v\u0259 r\u0259q\u0259msal texnologiyalar neft s\u0259nayesinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00fccl\u00fc bir al\u0259t\u0259 \u00e7evrilib. S\u00fcni intellekt b\u00f6y\u00fck h\u0259cmd\u0259 geoloji m\u0259lumatlar\u0131n t\u0259hlilini s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirir, yataqlar\u0131n daha d\u0259qiq m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 imkan verir v\u0259 ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si alqoritml\u0259ri neft v\u0259 qaz ehtiyatlar\u0131n\u0131n yerinin t\u0259yin edilm\u0259sind\u0259 d\u0259qiqliyi \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 art\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>Bununla yana\u015f\u0131, s\u00fcni intellekt, r\u0259q\u0259msalla\u015fd\u0131rma v\u0259 y\u00fcks\u0259k texnologiyalar\u0131n inki\u015faf\u0131na dair \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar fonunda neft hasilat\u0131 sah\u0259sind\u0259 innovasiyalar\u0131n t\u0259tbiqind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259r \u0259ld\u0259 edils\u0259 d\u0259, m\u00f6vcud potensial h\u0259l\u0259 tam realla\u015fmay\u0131b. Son ill\u0259rd\u0259 quyular\u0131n monitorinqi, hasilat\u0131n optimalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, korroziya n\u0259zar\u0259ti v\u0259 geofiziki m\u0259lumatlar\u0131n emal\u0131 sah\u0259l\u0259rind\u0259 r\u0259q\u0259msal h\u0259ll\u0259rin t\u0259tbiqi artsa da, inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 bu proses h\u0259l\u0259 ilkin m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259dir. \u018fsas m\u0259hdudiyy\u0259t ondan ibar\u0259tdir ki, s\u00fcni intellekt, b\u00f6y\u00fck veril\u0259nl\u0259r analitikas\u0131, peyk m\u0259lumatlar\u0131, InSAR monitorinqi v\u0259 a\u011f\u0131ll\u0131 hasilat sisteml\u0259ri neft s\u0259nayesin\u0259 h\u0259l\u0259 geni\u015f v\u0259 kompleks \u015f\u0259kild\u0259 inteqrasiya olunmay\u0131b.<\/p>\n<p>\u018flav\u0259 olaraq qeyd edim ki, bu innovasiyalar\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259lumat infrastrukturunun g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, elmi institutlarla s\u0259naye m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri aras\u0131nda real \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 m\u00fcasir texnoloji platformalar\u0131n t\u0259tbiqi z\u0259ruridir. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, neft s\u0259nayesinin r\u0259q\u0259msal transformasiyas\u0131 daha sistemli v\u0259 s\u00fcr\u0259tli add\u0131mlar t\u0259l\u0259b edir.<\/p>\n<p>T\u0259bii ki, neft v\u0259 qaz sah\u0259sind\u0259 s\u00fcni intellektin effektiv t\u0259tbiqi v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li n\u0259tic\u0259l\u0259rin \u0259ld\u0259 olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259m geologiyan\u0131, h\u0259m texnologiyan\u0131, h\u0259m d\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 neft-qaz s\u0259nayesinin i\u015f prinsipl\u0259rini d\u0259rind\u0259n bil\u0259n y\u00fcks\u0259kixtisasl\u0131 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131na b\u00f6y\u00fck ehtiyac vard\u0131r. Bu bax\u0131mdan, universitetl\u0259rd\u0259 d\u0259rin \u00f6yr\u0259nm\u0259, ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si v\u0259 \u00fcmumilikd\u0259 \u201ca\u011f\u0131ll\u0131 hesablama\u201d metodlar\u0131n\u0131n t\u0259drisinin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si son d\u0259r\u0259c\u0259 vacibdir. \u018fmin\u0259m ki, bu, h\u0259m elmi-t\u0259dqiqatlar\u0131n keyfiyy\u0259tini art\u0131racaq, h\u0259m d\u0259 s\u0259nayenin r\u0259q\u0259msal transformasiyas\u0131na ciddi t\u00f6hf\u0259 ver\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p><strong>&#8211; Sizc\u0259, \u00f6lk\u0259mizd\u0259 elm v\u0259 t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri aras\u0131nda daha s\u0259m\u0259r\u0259li \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n qurulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn hans\u0131 add\u0131mlar at\u0131lmal\u0131d\u0131r? AMEA-n\u0131n v\u0259 Elm v\u0259 T\u0259hsil Nazirliyinin \u00fcz\u0259rin\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 hans\u0131 v\u0259zif\u0259l\u0259r d\u00fc\u015f\u00fcr?<\/strong><\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k ist\u0259rdim ki, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Elm v\u0259 T\u0259hsil Nazirliyi elm v\u0259 t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri aras\u0131nda daha s\u0259m\u0259r\u0259li \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n qurulmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 m\u00fch\u00fcm t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir v\u0259 bu sah\u0259d\u0259 g\u00f6rk\u0259mli aliml\u0259rl\u0259 m\u00fct\u0259madi fikir m\u00fcbadil\u0259si apar\u0131r. Nazirliyin f\u0259aliyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 bir s\u0131ra \u0259h\u0259miyy\u0259tli nailiyy\u0259tl\u0259r \u0259ld\u0259 olunub.<\/p>\n<p>Fikrimc\u0259, \u00f6lk\u0259mizd\u0259 elm v\u0259 t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri aras\u0131nda s\u0259m\u0259r\u0259li \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n qurulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 bu iki sistemin institusional inteqrasiyas\u0131 daha da g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259lidir. Ali m\u0259kt\u0259bl\u0259r v\u0259 elmi-t\u0259dqiqat institutlar\u0131 aras\u0131nda birg\u0259 t\u0259dqiqat proqramlar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131, laboratoriyalar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 konsorsium \u0259sasl\u0131 qrant mexanizml\u0259rinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Eyni zamanda, magistratura v\u0259 doktorantura t\u0259hsilinin real elmi m\u00fchitl\u0259 daha s\u0131x \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259si d\u0259 prioritet istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259n biridir.<\/p>\n<p>\u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259, t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin t\u0259dqiqat prosesin\u0259 erk\u0259n m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259n c\u0259lb edilm\u0259si, elmi avadanl\u0131q v\u0259 infrastrukturdan vahid \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 imkanlar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 kadr mobilliyinin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si vacibdir. AMEA-n\u0131n h\u0259qiqi v\u0259 m\u00fcxbir \u00fczvl\u0259rinin, g\u00f6rk\u0259mli aliml\u0259rin universitetl\u0259rd\u0259 m\u00fchazir\u0259l\u0259r oxumas\u0131, akademik hey\u0259tin institutlarda elmi ara\u015fd\u0131rmalar aparmas\u0131n\u0131n t\u0259\u015fviqi h\u0259m elmi m\u00fchitin keyfiyy\u0259tini art\u0131racaq, h\u0259m d\u0259 bilik v\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259 m\u00fcbadil\u0259sini daha da g\u00fccl\u0259ndir\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n<p>Bu kontekstd\u0259 AMEA-n\u0131n v\u0259 Elm v\u0259 T\u0259hsil Nazirliyinin \u0259sas v\u0259zif\u0259si elmi qurumlar\u0131 daha a\u00e7\u0131q, \u00e7evik v\u0259 beyn\u0259lxalq standartlara uy\u011fun f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n t\u0259dqiqat m\u0259rk\u0259zl\u0259rin\u0259 \u00e7evirm\u0259kd\u0259n ibar\u0259tdir. Eyni zamanda, elmi prioritetl\u0259rin d\u00fczg\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259 koordinasiyaedici rolun g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, doktorantura sistemind\u0259 keyfiyy\u0259t meyarlar\u0131n\u0131n s\u0259rtl\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 \u0259ld\u0259 olunan elmi n\u0259tic\u0259l\u0259rin h\u0259m t\u0259hsil, h\u0259m d\u0259 t\u0259tbiqi sah\u0259l\u0259r\u0259 effektiv inteqrasiyas\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Bu istiqam\u0259td\u0259 at\u0131lacaq sistemli add\u0131mlar elm\u2013t\u0259hsil m\u00fchitind\u0259 r\u0259qab\u0259tqabiliyy\u0259tli, innovasiya y\u00f6n\u00fcml\u00fc v\u0259 davaml\u0131 inki\u015faf modelinin formala\u015fmas\u0131na ciddi t\u0259kan ver\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p><strong>\u2013 F\u0259xr\u0259ddin m\u00fc\u0259llim, elm v\u0259 t\u0259hsilin effektiv inteqrasiyas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn sizin konkret t\u0259klifl\u0259riniz n\u0259l\u0259rdir?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Burada bir m\u0259qam\u0131 x\u00fcsusi vur\u011fulamaq ist\u0259rdim. Elmi-t\u0259dqiqat institutlar\u0131nda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n v\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 tan\u0131nan laboratoriyalar\u0131n ikili raz\u0131la\u015fmalar \u0259sas\u0131nda universitetl\u0259rd\u0259 analoji elmi bazas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 elm v\u0259 t\u0259hsilin inteqrasiyas\u0131n\u0131 \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 g\u00fccl\u0259ndir\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Bel\u0259 ki, 2013-c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 Geologiya v\u0259 Geofizika \u0130nstitutunun n\u0259zdind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n \u201cSeysmologiya v\u0259 Yer t\u0259kinin fizikas\u0131\u201d baza kafedras\u0131 m\u00fch\u00fcm nailiyy\u0259tl\u0259r \u0259ld\u0259 edib. Bu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n s\u0259m\u0259r\u0259liliyi ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc tam \u015f\u0259kild\u0259 do\u011fruldub. Elmi r\u0259hb\u0259ri oldu\u011fum t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rd\u0259n Rafiq S\u0259f\u0259rov 2014-c\u00fc ild\u0259 G\u0259ncl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn Prezident m\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcl\u00fcb. Dig\u0259r t\u0259l\u0259b\u0259m B\u0259hruz \u018fh\u0259dov is\u0259 \u00c7in Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n \u015eanxay Astronomiya R\u0259s\u0259dxanas\u0131nda doktorantura t\u0259hsilini u\u011furla ba\u015fa vurub, daha sonra AB\u015e-da NASA-n\u0131n Reaktiv H\u0259r\u0259k\u0259t Laboratoriyas\u0131nda (JPL) f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rib.<\/p>\n<p>Bu iki g\u0259nc alim art\u0131q d\u00fcnya elmi m\u0259kan\u0131na inteqrasiya olunub, t\u0259dqiqatlar\u0131 beyn\u0259lxalq miqyasda maraq do\u011furan v\u0259 istinad edil\u0259n m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rdir. Haz\u0131rda Geologiya v\u0259 Geofizika \u0130nstitutunda r\u0259hb\u0259rlik etdiyim M\u00fcasir geodinamika v\u0259 kosmik geodeziya \u015f\u00f6b\u0259si NASA\u2013JPL v\u0259 Massa\u00e7usets Texnologiya \u0130nstitutu il\u0259 birg\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 kosmik geodeziya \u00fcsullar\u0131 \u2014 GPS v\u0259 InSAR texnologiyalar\u0131 vasit\u0259sil\u0259 Qafqaz-X\u0259z\u0259r regionunda m\u00fcasir geodinamik prosesl\u0259ri ara\u015fd\u0131r\u0131r. Bu t\u0259dqiqatlar h\u0259m elmi \u0259h\u0259miyy\u0259tin\u0259, h\u0259m d\u0259 praktiki n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin AMEA-n\u0131n 80 illik yubileyind\u0259 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc h\u0259d\u0259fl\u0259rl\u0259, d\u00fcnya elminin \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 tam uzla\u015f\u0131r v\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 fundamental elmin inki\u015faf\u0131na t\u00f6hf\u0259 verir.<\/p>\n<p>Bu elmi-t\u0259dqiqatlardan biri X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin s\u0259viyy\u0259 probleminin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 x\u00fcsusi yer tutur. Bel\u0259 ki, Q\u0131z\u0131la\u011fac \u0259razisind\u0259 X\u0259z\u0259rin s\u0259viyy\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259rinin sahil dinamikas\u0131na t\u0259sirini qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 y\u00fcks\u0259k d\u0259qiqlikli peyk m\u0259lumatlar\u0131 \u0259sas\u0131nda monitorinq apar\u0131l\u0131b. 2014-2024-c\u00fc ill\u0259r \u0259rzind\u0259 sahil x\u0259ttinin geri \u00e7\u0259kilm\u0259si v\u0259 yeni quru sah\u0259l\u0259rinin formala\u015fmas\u0131 d\u0259qiqlikl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilib.<\/p>\n<p>\u018fld\u0259 edil\u0259n n\u0259tic\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin s\u0259viyy\u0259sinin enm\u0259si t\u0259kc\u0259 iqlim amill\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 deyil, eyni zamanda regionun geodinamik prosesl\u0259rinin t\u0259siri alt\u0131nda ba\u015f verir. Bu d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r sahil x\u0259ttinin strukturunda transformasiyalara, laguna sisteml\u0259rinin t\u0259kam\u00fcl\u00fcnd\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 v\u0259 sahil dinamikas\u0131n\u0131n \u00fcmumi istiqam\u0259tind\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259\u00e7arpan modifikasiyalara s\u0259b\u0259b olur. Apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar X\u0259z\u0259r sahilind\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin izl\u0259nm\u0259si v\u0259 sahil dinamikas\u0131n\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm baza m\u0259lumat\u0131 yarad\u0131r v\u0259 bu sah\u0259d\u0259 q\u0259rarlar\u0131n elmi \u0259sasland\u0131r\u0131lmas\u0131na ciddi t\u00f6hf\u0259 verir.<\/p>\n<p>Bu elmi-t\u0259dqiqatlar t\u0259l\u0259b\u0259m B\u0259hruz \u018fh\u0259dov t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131l\u0131b v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259r Avstriyan\u0131n Vyana \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n Avropa Geoloji Elml\u0259r \u0130ttifaq\u0131n\u0131n Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n (General Assembly of the European Geosciences Union &#8211; EGU2024) konfrans\u0131nda b\u00f6y\u00fck maraqla qar\u015f\u0131lan\u0131b. T\u0259dqiqat\u0131n elmi yeniliyi v\u0259 regional \u0259h\u0259miyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 i\u015f, h\u0259m\u00e7inin n\u00fcfuzlu Amerika Geofizika \u0130ttifaq\u0131n\u0131n elmi x\u0259b\u0259r platformas\u0131 olan Earth &amp; Space Science News-da (EOS) (https:\/\/eos.org\/articles\/as-the-caspian-sea-recedes-tectonics-may-help-shape-its-coastline) i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131l\u0131b. Buradak\u0131 t\u0259qdimat sah\u0259nin apar\u0131c\u0131 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rinin diqq\u0259tini c\u0259lb edib v\u0259 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirilib.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"\" src=\"https:\/\/muallim.edu.az\/uploads\/images\/202512\/image_870x_6937e793402ec.jpg\" alt=\"\" width=\"350\" height=\"233\" \/><\/p>\n<p><strong>\u2013 Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f hans\u0131 t\u0259dqiqatlar\u0131, layih\u0259l\u0259ri, m\u00fch\u00fcm n\u0259tic\u0259l\u0259ri x\u00fcsusi qeyd etm\u0259k ist\u0259rdiniz?<br \/>\n<\/strong><br \/>\n\u2013 Son ilin m\u00fch\u00fcm elmi n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n biri f\u0259za cisml\u0259ri \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru B\u0259hruz \u018fh\u0259dov t\u0259r\u0259find\u0259n Fulbrayt qrant\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 AB\u015e-da, NASA Jet Propulsion Laboratory (JPL) il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u00fchitind\u0259 (Eric Fielding, F.Q\u0259dirov) h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f t\u0259dqiqat i\u015fidir. Bu ara\u015fd\u0131rma zaman\u0131 2023-c\u00fc ilin fevral\u0131nda ba\u015f vermi\u015f Kahramanmara\u015f z\u0259lz\u0259l\u0259l\u0259rinin (M7.8 \/ M7.6) t\u0259qrib\u0259n 1100 km m\u0259saf\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 yer s\u0259thinin deformasiya prosesl\u0259rin\u0259 v\u0259 pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131n\u0131n f\u0259alla\u015fmas\u0131na t\u0259siri ilk d\u0259f\u0259 \u00e7oxsensorlu peyk m\u0259lumatlar\u0131 \u0259sas\u0131nda h\u0259rt\u0259r\u0259fli \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259hlil edilib.<\/p>\n<p>\u018fld\u0259 olunan n\u0259tic\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, z\u0259lz\u0259l\u0259 zaman\u0131 litosfer boyunca yay\u0131lan dinamik deformasiya dal\u011falar\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nub-\u015f\u0259rqind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n, tektonik bax\u0131mdan h\u0259ssas, lakin nisb\u0259t\u0259n sakit q\u0131r\u0131lmalar boyunca g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z aktivl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 v\u0259 bir s\u0131ra pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131n\u0131n f\u0259alla\u015fmas\u0131na s\u0259b\u0259b olub. Bu fakt region \u00fc\u00e7\u00fcn uzaq sah\u0259d\u0259 dinamik t\u0259tikl\u0259nm\u0259nin peyk texnologiyalar\u0131 vasit\u0259sil\u0259 elmi \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259sdiql\u0259ndiyi ilk n\u00fcmun\u0259 olmaqla yana\u015f\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n geodinamik t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259rinin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan da m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat, h\u0259m\u00e7inin qlobal miqyasda b\u00f6y\u00fck z\u0259lz\u0259l\u0259l\u0259rin uzaq m\u0259saf\u0259l\u0259rd\u0259 yaratd\u0131\u011f\u0131 t\u0259sirl\u0259rin peyk m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 \u00f6yr\u0259nilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 yeni elmi yana\u015fma t\u0259qdim ed\u0259r\u0259k beyn\u0259lxalq elmi ictimaiyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 d\u0259y\u0259rli t\u00f6hf\u0259 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir.<br \/>\nM\u00fch\u00fcm t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259rimizd\u0259n biri \u00e7oxillik peyk m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda Qaraba\u011f regionunun, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 Z\u0259ngilan rayonunun monitorinqin\u0259 h\u0259sr olunub. Bu ara\u015fd\u0131rmada 32 illik d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 torpaqdan istifad\u0259 v\u0259 torpaq \u00f6rt\u00fcy\u00fcnd\u0259 ba\u015f ver\u0259n d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r \u00e7oxsensorlu peyk m\u0259lumatlar\u0131 vasit\u0259sil\u0259 t\u0259hlil edilib. T\u0259dqiqat\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri g\u00f6st\u0259rib ki, i\u015f\u011fal d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 me\u015f\u0259 q\u0131r\u0131lmalar\u0131, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n tamamil\u0259 z\u0259ifl\u0259m\u0259si, torpaqlar\u0131n \u015foranla\u015fmas\u0131n\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259nm\u0259si v\u0259 \u00fcmumi torpaq deqradasiyas\u0131 ba\u015f verib. Azad edildikd\u0259n sonra is\u0259 \u0259razid\u0259 ilkin m\u00fcsb\u0259t d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin m\u00fc\u015fahid\u0259 olunmas\u0131 b\u0259rpa prosesinin ba\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir.<br \/>\nBu t\u0259dqiqat Z\u0259ngilan rayonunda land\u015faft d\u0259yi\u015fikliyinin ilk d\u0259f\u0259 \u00e7oxsensorlu v\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli peyk m\u0259lumatlar\u0131 \u0259sas\u0131nda sistemli \u015f\u0259kild\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan b\u00f6y\u00fck elmi v\u0259 praktiki \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir. Ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259l\u0259ri regionun b\u0259rpas\u0131, davaml\u0131 torpaq idar\u0259\u00e7iliyi v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k ekoloji monitorinql\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn etibarl\u0131 baza m\u0259lumat\u0131 formala\u015fd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Az\u0259rbaycanda elmin inki\u015faf\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u00fcnya elmin\u0259 geni\u015f inteqrasiyad\u0131r. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 elmi m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rimizin v\u0259 universitetl\u0259rimizin y\u00fcks\u0259k reytinqli xarici universitetl\u0259rl\u0259 birg\u0259 t\u0259dqiqat \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qlar\u0131 qurmas\u0131 x\u00fcsusi \u00f6n\u0259m da\u015f\u0131y\u0131r v\u0259 \u00f6lk\u0259nin elmi potensial\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259sin\u0259 ciddi t\u00f6hf\u0259 verir.<\/p>\n<p><strong>\u2013 Geologiya v\u0259 Geofizika \u0130nstitutunun son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 hans\u0131 u\u011furlu beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u0259laq\u0259l\u0259rini qeyd ed\u0259 bil\u0259rsiniz?<br \/>\n<\/strong><br \/>\n\u2013ETN Geologiya v\u0259 Geofizika \u0130nstitutu 1998-ci ild\u0259n etibar\u0259n d\u00fcnyan\u0131n apar\u0131c\u0131 elmi-t\u0259dqiqat m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n biri olan AB\u015e-nin Massa\u00e7usets Texnologiya \u0130nstitutu (MIT) il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. Bu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq Az\u0259rbaycan\u0131n milli GPS \u015f\u0259b\u0259k\u0259si yarad\u0131l\u0131b. Haz\u0131rda bu \u015f\u0259b\u0259k\u0259y\u0259 30-a yax\u0131n GPS \u00f6l\u00e7\u00fc m\u0259nt\u0259q\u0259si v\u0259 8 daimi stansiya daxildir. Bu infrastruktur vasit\u0259sil\u0259 art\u0131q 27 ildir ki, \u00f6lk\u0259 \u0259razisinin m\u00fcasir geodinamik v\u0259ziyy\u0259tinin davaml\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259si v\u0259 t\u0259hlili apar\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259liy\u0259m ki, MIT il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n n\u0259tic\u0259si olaraq Az\u0259rbaycan aliml\u0259ri \u201c\u015e\u0259rqi Aral\u0131q d\u0259nizi v\u0259 Qafqaz\u0131n aktiv geodinamikas\u0131\u201d adl\u0131, 24 \u00f6lk\u0259nin apar\u0131c\u0131 elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259rini birl\u0259\u015fdir\u0259n beyn\u0259lxalq konsorsiuma qo\u015fulublar. Bu platforma geni\u015fmiqyasl\u0131 m\u00fcasir geodinamik t\u0259dqiqatlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn unikal imkan yarad\u0131r.<\/p>\n<p>Apar\u0131lan elmi-t\u0259dqiqatlar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri m\u00fct\u0259madi olaraq beyn\u0259lxalq elmi seminarlarda t\u0259qdim edilir v\u0259 y\u00fcks\u0259k impakt faktorlu jurnallarda d\u0259rc olunur. X\u00fcsusil\u0259 2006-c\u0131 ild\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f ilkin n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 d\u00fcnyada 3000-\u0259 yax\u0131n elmi i\u015f t\u0259r\u0259find\u0259n istinad edilm\u0259si bu t\u0259dqiqatlar\u0131n y\u00fcks\u0259k elmi d\u0259y\u0259rini v\u0259 beyn\u0259lxalq miqyasda q\u0259bulunu g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>2011-ci ild\u0259n etibar\u0259n Yaponiyan\u0131n Naqoya Universitetinin Z\u0259lz\u0259l\u0259 v\u0259 Vulkanlar\u0131n T\u0259dqiqi M\u0259rk\u0259zi il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edirik. Bu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 \u00fcmumilikd\u0259 Qafqaz regionunda yer qab\u0131\u011f\u0131 deformasiyalar\u0131n\u0131n \u00f6yr\u0259nilm\u0259si, onlar\u0131n seysmiklikl\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259sinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 kompleks t\u0259dqiqatlar apar\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>2025-ci ild\u0259 \u0130taliyan\u0131n Milan-Bikokka Universiteti v\u0259 \u0130taliya Milli Geofizika v\u0259 Vulkanologiya \u0130nstitutu il\u0259 birg\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u00fcqavil\u0259si imzalan\u0131b. Bu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Qafqaz regionunda yer qab\u0131\u011f\u0131nda m\u00f6vcud olan aktiv q\u0131r\u0131lmalar\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si, tarixi z\u0259lz\u0259l\u0259l\u0259rin t\u0259dqiqi, m\u00fcasir seysmik hadis\u0259l\u0259rin t\u0259hl\u00fck\u0259 v\u0259 risk qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si, h\u0259m\u00e7inin yer qab\u0131\u011f\u0131n\u0131n kinematikas\u0131 v\u0259 blok qurulu\u015funun \u00f6yr\u0259nilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 geni\u015f t\u0259dqiqatlar apar\u0131l\u0131r. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 GPS, InSAR, kosmik qravimetriya v\u0259 dig\u0259r m\u00fcasir geodinamik metodlardan kompleks \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 olunur.<\/p>\n<p>Onu da vur\u011fulay\u0131m ki, m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 elmi-t\u0259dqiqatlar\u0131m\u0131z\u0131n d\u00fcnya elminin t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 v\u0259 yeni \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flara cavab ver\u0259 bilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn maddi-texniki bazan\u0131n t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si il\u0259 yana\u015f\u0131, beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n daha da geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si z\u0259ruridir. Bu prosesd\u0259 x\u00fcsusil\u0259 kadr haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131, g\u0259nc t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n v\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin yeti\u015fdirilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. \u00c7\u00fcnki m\u00fcasir elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 nail olma\u011f\u0131n \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 elmi m\u0259kt\u0259bl\u0259rin davaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min ed\u0259n y\u00fcks\u0259kixtisasl\u0131 kadr potensial\u0131n\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>N\u0259rgiz Q\u018fHR\u018fMANOVA,<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #ff0000;\"><strong>AMEA R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti aparat\u0131n\u0131n \u0130ctimaiyy\u0259tl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r, m\u0259tbuat v\u0259 informasiya \u015f\u00f6b\u0259sinin Elektron informasiya sektorunun m\u00fcdiri<\/strong><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>Az\u0259rbaycan.media<\/strong><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Geofizika v\u0259 geodinamikan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rin\u0259 m\u00fch\u00fcm elmi t\u00f6hf\u0259l\u0259r vermi\u015f, bu sah\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq miqyasda tan\u0131nan aliml\u0259rd\u0259n biri, \u201c\u015e\u00f6hr\u0259t\u201d ordenli, \u018fm\u0259kdar elm xadimi, Elm v\u0259 T\u0259hsil Nazirliyi Neft v\u0259 Qaz \u0130nstitutunun ba\u015f&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":62326,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,74],"tags":[],"class_list":["post-62325","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-manset","category-musahib"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62325","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=62325"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62325\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":62328,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62325\/revisions\/62328"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/62326"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=62325"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=62325"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=62325"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}