{"id":59844,"date":"2025-11-22T09:20:59","date_gmt":"2025-11-22T05:20:59","guid":{"rendered":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=59844"},"modified":"2025-11-22T09:20:59","modified_gmt":"2025-11-22T05:20:59","slug":"1926-ci-ild%c9%99-bakida-keciril%c9%99n-birinci-turkoloji-qurultay-bir-%c9%99srin-kadrlari-talel%c9%99ri-v%c9%99-faci%c9%99l%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=59844","title":{"rendered":"1926-c\u0131 ild\u0259 Bak\u0131da ke\u00e7iril\u0259n Birinci T\u00fcrkoloji Qurultay: bir \u0259srin kadrlar\u0131, talel\u0259ri v\u0259 faci\u0259l\u0259ri"},"content":{"rendered":"<p data-start=\"404\" data-end=\"854\"><span style=\"color: #0000ff;\"><strong>Az\u0259r TURAN<\/strong><\/span><\/p>\n<p data-start=\"404\" data-end=\"854\">\n<p data-start=\"404\" data-end=\"854\"><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>Az\u0259rbaycan.media<\/strong><\/span> x\u0259b\u0259r verir ki, 1926-c\u0131 ild\u0259 Bak\u0131da ba\u015f tutan Birinci T\u00fcrkoloji Qurultay t\u0259kc\u0259 b\u00f6y\u00fck elmi hadis\u0259 deyil, h\u0259m d\u0259 bir filmin ssenarisini xat\u0131rladan dramatik tarixdir. \u018fg\u0259r o g\u00fcnl\u0259rin tammiqyasl\u0131 kino salnam\u0259si \u00e7\u0259kils\u0259ydi, d\u00fcnya kinematoqrafiyas\u0131n\u0131n \u0259n t\u0259sirli s\u0259n\u0259dli filml\u0259rind\u0259n birin\u0259 \u00e7evril\u0259rdi. Qurultayda i\u015ftirak ed\u0259nl\u0259rin b\u00f6y\u00fck qismi 1937-ci ilin repressiyalar\u0131 zaman\u0131 ya g\u00fcll\u0259l\u0259n\u0259c\u0259k, ya da s\u00fcrg\u00fcn d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rind\u0259 h\u0259lak olacaqd\u0131.<\/p>\n<hr data-start=\"856\" data-end=\"859\" \/>\n<p data-start=\"861\" data-end=\"1203\">Qurultay salonunda respublika r\u0259hb\u0259rl\u0259ri, nazirl\u0259r, aliml\u0259r, dil\u00e7il\u0259r, etnoqraflar, m\u00fcxt\u0259lif t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif siyasi c\u0259r\u0259yanlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri bir araya g\u0259lmi\u015fdi. Az\u0259rbaycandan Mustafa Quliyev, \u00d6zb\u0259kistandan \u0130noqamov, T\u00fcrkm\u0259nistandan Perenqliyev, RSFSR-d\u0259n Naqovits\u0131n, Yakutiyadan Baraxov, Da\u011f\u0131standan Qorxmazov v\u0259 M\u0259mm\u0259db\u0259yov\u2026<\/p>\n<p data-start=\"1205\" data-end=\"1310\">Bu insanlar\u0131n ham\u0131s\u0131 \u2013 istisnas\u0131z olaraq ham\u0131s\u0131 \u2013 1937-ci ild\u0259 \u201cxalq d\u00fc\u015fm\u0259ni\u201d dam\u011fas\u0131 il\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259n\u0259c\u0259kdi.<\/p>\n<p data-start=\"1312\" data-end=\"1601\">T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bu b\u00f6y\u00fck toplan\u0131\u015f\u0131nda m\u0259nz\u0259r\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li idi:<br data-start=\"1372\" data-end=\"1375\" \/>\u2013 \u00d6zb\u0259k Xalid S\u0259id Az\u0259rbaycan t\u00fcrkoloqu idi.<br data-start=\"1419\" data-end=\"1422\" \/>\u2013 Kazandan Qubaydullin t\u00fcrkm\u0259nl\u0259r haqq\u0131nda yaz\u0131rd\u0131.<br data-start=\"1473\" data-end=\"1476\" \/>\u2013 Eston \u0259silli Zifeld t\u00fcrk dill\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurdu.<br data-start=\"1529\" data-end=\"1532\" \/>\u2013 Kr\u0131ml\u0131 \u00c7obanzad\u0259 t\u00fcrkoloji elmin \u0259n parlaq simalar\u0131ndan biri idi.<\/p>\n<p data-start=\"1603\" data-end=\"1670\">Amma onlar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti d\u0259 repressiyalardan qurtula bilm\u0259di.<\/p>\n<hr data-start=\"1672\" data-end=\"1675\" \/>\n<p data-start=\"1677\" data-end=\"1846\">M\u0259rk\u0259zi Asiyada Baytursunovla \u00c7obanzad\u0259ni bir-birin\u0259 ba\u011flayan \u201cpant\u00fcrkist \u0259laq\u0259l\u0259r\u201d ittiham \u00fc\u00e7\u00fcn yet\u0259rli idi. N\u0259 Baytursunov, n\u0259 B\u0259kir \u00c7obanzad\u0259 1937-ci ild\u0259n sa\u011f \u00e7\u0131xd\u0131.<\/p>\n<p data-start=\"1848\" data-end=\"2040\">Qurultayda i\u015ftirak ed\u0259n yegan\u0259 qad\u0131n \u2013 Ayna Sultanova, onun h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259mid Sultanov v\u0259 qarda\u015f\u0131 Q\u0259z\u0259nf\u0259r Musab\u0259yov\u2026 H\u0259r \u00fc\u00e7\u00fc eyni ilin eyni qaranl\u0131q mexanizmi t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259hv edil\u0259c\u0259kl\u0259rdi.<\/p>\n<p data-start=\"2042\" data-end=\"2252\">H\u0259tta m\u00fcxt\u0259lif d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n g\u0259l\u0259n adamlar \u2013 mill\u0259t\u00e7i Pepinovla bol\u015fevik H\u0259bib C\u0259biyev \u2013 bir ne\u00e7\u0259 il sonra eyni taleyi ya\u015fayacaqd\u0131lar. Xristian rahib, \u00e7uva\u015f mill\u0259t\u00e7isi v\u0259 t\u00fcrkoloq Petrov da g\u00fcll\u0259l\u0259n\u0259c\u0259kdi.<\/p>\n<hr data-start=\"2254\" data-end=\"2257\" \/>\n<p data-start=\"2259\" data-end=\"2566\">Qurultay\u0131n fonunda insan talel\u0259ri vard\u0131. Ba\u015fq\u0131rd aliml\u0259ri G\u0259ldiyev v\u0259 Alparov bir m\u0259dr\u0259s\u0259d\u0259 oxumu\u015f, bir yerd\u0259 t\u00fcrkm\u0259n dilinin qrammatikas\u0131n\u0131 yazm\u0131\u015fd\u0131lar. Onlardan biri 41 ya\u015f\u0131nda, dig\u0259ri 47 ya\u015f\u0131nda d\u00fcnyas\u0131n\u0131 vaxts\u0131z d\u0259yi\u015fdi. Eston Artur Zifeld s\u00fcrg\u00fcnd\u0259n qay\u0131da bilm\u0259di. \u00c7ex Roqdayev Da\u015fk\u0259ndd\u0259 s\u00fcrg\u00fcnd\u0259 \u00f6ld\u00fc.<\/p>\n<p data-start=\"2568\" data-end=\"2823\">Kr\u0131m t\u00fcrkl\u0259rinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri \u2013 \u00c7obanzad\u0259, Osman Ak\u00e7orakl\u0131, H\u0259s\u0259n S\u0259bri Ayvazov, Nedim Mahmut \u2013 ham\u0131s\u0131 bir \u015f\u0259kild\u0259 repressiyalar\u0131n qurban\u0131na \u00e7evrildi. Eyni aqib\u0259t Kazan tatarlar\u0131n\u0131n, Da\u011f\u0131stan ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n v\u0259 bir \u00e7ox ba\u015fqalar\u0131n\u0131n da taleyind\u0259 t\u0259krarlad\u0131.<\/p>\n<hr data-start=\"2825\" data-end=\"2828\" \/>\n<p data-start=\"2830\" data-end=\"3100\">T\u00fcrkoloji Qurultay pant\u00fcrkist ruhu il\u0259 se\u00e7ilirdi. Yakut ziyal\u0131s\u0131 Baraxov dil birliyinin vacibliyini a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 bildirir, lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7idin b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynayaca\u011f\u0131n\u0131 deyirdi. O d\u00f6vr\u00fcn siyasi kontekstind\u0259 bu, t\u0259hl\u00fck\u0259li ideya idi.<\/p>\n<p data-start=\"3102\" data-end=\"3288\">Orfoqrafiya, \u0259lifba, terminologiya m\u00fczakir\u0259l\u0259ri \u0259slind\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n v\u0259 Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6km\u0259sind\u0259n sonra yenid\u0259n \u00f6z kimliyini qurmaq c\u0259hdl\u0259ri idi.<\/p>\n<p data-start=\"3290\" data-end=\"3523\">1920-ci ill\u0259rd\u0259 Rusiya \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131ndan qoparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn kiril\u0259 ke\u00e7idi planla\u015fd\u0131rsa da, plan\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 lat\u0131n \u0259lifbas\u0131 ald\u0131. Bol\u015fevizmin dini kimliyi da\u011f\u0131tmaq plan\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131na t\u00fcrk m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259ri <strong data-start=\"3484\" data-end=\"3510\">milli kimlik ideyas\u0131n\u0131<\/strong> qoymu\u015fdular.<\/p>\n<hr data-start=\"3525\" data-end=\"3528\" \/>\n<p data-start=\"3530\" data-end=\"3686\">Qurultay\u0131n r\u0259smi stenoqram\u0131nda olmayan, amma faktiki i\u015ftirak ed\u0259n bir \u00e7ox \u015f\u0259xs d\u0259 vard\u0131: \u0130smay\u0131l Hikm\u0259t, Qurultay\u0131n katibi \u018fli Yusif, alim Qriqori \u00c7ursin\u2026<\/p>\n<p data-start=\"3688\" data-end=\"3871\">Qurultay\u0131n ilk qurban\u0131 is\u0259 m\u0259hz \u018fli Yusif oldu. T\u00fcrkiy\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 1926-c\u0131 ild\u0259 h\u0259bs olundu, Solovki d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rildi v\u0259 1937-ci ild\u0259 Da\u015fk\u0259ndd\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259ndi.<\/p>\n<p data-start=\"3873\" data-end=\"3964\">B\u00fct\u00fcn bu talel\u0259r T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n qaranl\u0131q panoraman\u0131n yaln\u0131z bir hiss\u0259sidir.<\/p>\n<hr data-start=\"3966\" data-end=\"3969\" \/>\n<p data-start=\"3971\" data-end=\"4162\">Qurultay g\u00fcnl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7oxsayl\u0131 fotolardan biri x\u00fcsusil\u0259 diqq\u0259t \u00e7\u0259kir: Messaro\u015f, K\u00f6pr\u00fcl\u00fc, Mentzel, H\u00fcseynzad\u0259 v\u0259 Vittek bir kadrda. Bu kadr T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131n beyin m\u0259rk\u0259zidir.<\/p>\n<p data-start=\"4164\" data-end=\"4379\">Qurultay d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn Bak\u0131s\u0131 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n intellektual paytaxt\u0131na \u00e7evrilmi\u015fdi: \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d operas\u0131na bax\u0131\u015f, \u015eirvan\u015fahlar saray\u0131, G\u0259nc\u0259 s\u0259f\u0259ri, kinoxronikada \u0259ks olunan M\u0259mm\u0259d S\u0259id Ordubadinin \u201cBismillah\u201d filmi\u2026<\/p>\n<p data-start=\"4381\" data-end=\"4523\">H\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259n xatir\u0259l\u0259rd\u0259 H\u00fcseyn Cavidin g\u00f6z ya\u015flar\u0131, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin v\u0259t\u0259n h\u0259sr\u0259ti, Rzaqulu N\u0259c\u0259fzad\u0259nin oxudu\u011fu F\u00fczuli q\u0259z\u0259li qal\u0131b.<\/p>\n<hr data-start=\"4525\" data-end=\"4528\" \/>\n<p data-start=\"4530\" data-end=\"4852\">Qurultay\u0131n Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n biri \u2013 Ruhulla Axundov \u2013 ill\u0259r sonra Mirc\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rovun tabeliyind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n NKVD t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259c\u0259kdi. Tarix\u00e7i Anar\u0131n m\u0259\u015fhur c\u00fcml\u0259si v\u0259ziyy\u0259ti d\u0259qiq ifad\u0259 edir:<br data-start=\"4758\" data-end=\"4761\" \/><strong data-start=\"4761\" data-end=\"4852\">\u201cM\u00fczakir\u0259l\u0259r 1926-c\u0131 ild\u0259 Bak\u0131da ba\u015flad\u0131, 1937-ci ild\u0259 NKVD zirz\u0259mil\u0259rind\u0259 tamamland\u0131.\u201d<\/strong><\/p>\n<p data-start=\"4854\" data-end=\"5112\">H\u0259min ill\u0259rin dualizmi bu idi: bir yanda Sarabski \u201cMustafa Kamal Pa\u015fa\u201d mahn\u0131s\u0131n\u0131 oxuyurdu, o biri yanda zal\u0131n divar\u0131nda Leninin iri portreti as\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Z\u0259ki V\u0259lidi To\u011fan\u0131n Leninl\u0259 s\u00f6hb\u0259tind\u0259 toxundu\u011fu \u201cm\u0259n\u015f\u0259\u201d m\u00f6vzusu is\u0259 bu m\u0259nz\u0259r\u0259ni daha da simvolik edirdi.<\/p>\n<hr data-start=\"5114\" data-end=\"5117\" \/>\n<p data-start=\"5119\" data-end=\"5385\"><strong data-start=\"5119\" data-end=\"5385\">T\u00fcrkologiya prosesi davam edir.<br data-start=\"5152\" data-end=\"5155\" \/>Bir \u0259sr ke\u00e7ib.<br data-start=\"5169\" data-end=\"5172\" \/>H\u0259l\u0259 d\u0259 suallar var, h\u0259l\u0259 d\u0259 ara\u015fd\u0131rmalar davam edir.<br data-start=\"5225\" data-end=\"5228\" \/>Qurultay\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 elmi dal\u011fa v\u0259 onun arxas\u0131nca g\u0259l\u0259n repressiya f\u0131rt\u0131nas\u0131 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n k\u0259d\u0259rli, \u0259n d\u0259rind\u0259n oyulmu\u015f yadda\u015f s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259n biridir.<\/strong><\/p>\n<p data-start=\"5119\" data-end=\"5385\">\n<p data-start=\"5119\" data-end=\"5385\"><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>Az\u0259rbaycan.media\u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n<p data-start=\"5387\" data-end=\"5401\" data-is-last-node=\"\" data-is-only-node=\"\"><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>16 noyabr 2025<\/strong><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259r TURAN Az\u0259rbaycan.media x\u0259b\u0259r verir ki, 1926-c\u0131 ild\u0259 Bak\u0131da ba\u015f tutan Birinci T\u00fcrkoloji Qurultay t\u0259kc\u0259 b\u00f6y\u00fck elmi hadis\u0259 deyil, h\u0259m d\u0259 bir filmin ssenarisini xat\u0131rladan dramatik tarixdir. \u018fg\u0259r o g\u00fcnl\u0259rin&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":59845,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[54,1],"tags":[],"class_list":["post-59844","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kos","category-manset"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59844","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=59844"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59844\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":59847,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59844\/revisions\/59847"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/59845"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=59844"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=59844"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=59844"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}