{"id":58724,"date":"2025-11-04T14:23:06","date_gmt":"2025-11-04T10:23:06","guid":{"rendered":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=58724"},"modified":"2025-11-04T14:23:06","modified_gmt":"2025-11-04T10:23:06","slug":"ana-dilinin-qorunmasi-v%c9%99-inkisafi-heyd%c9%99r-eliyevd%c9%99n-ilham-eliyev%c9%99-az%c9%99rbaycan-dilin%c9%99-xidm%c9%99tin-tarixi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=58724","title":{"rendered":"Ana dilinin qorunmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131 \u2013 Heyd\u0259r \u018fliyevd\u0259n \u0130lham \u018fliyev\u0259 Az\u0259rbaycan dilin\u0259 xidm\u0259tin tarixi"},"content":{"rendered":"<h3><span style=\"color: #0000ff;\">Elnar\u0259 AK\u0130MOVA<\/span><\/h3>\n<div class=\"news_text\">\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0130st\u0259r sosial t\u0259r\u0259qqid\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 milli \u015f\u00fcur hadis\u0259si kimi \u00fcst\u00fcnd\u0259 &#8220;Ana dili&#8221; yaz\u0131lan kitablar daha b\u00f6y\u00fck i\u015f g\u00f6r\u00fcb. B\u0259lk\u0259 buna g\u00f6r\u0259 XIX \u0259srin sonunda maarif\u00e7i dal\u011fa \u015f\u00fcur, kimlik h\u0259r\u0259kat\u0131na &#8220;V\u0259t\u0259n dili&#8221; d\u0259rsliyini hasil\u0259 g\u0259tirm\u0259kd\u0259n ba\u015flad\u0131. O d\u0259rsliyin yeti\u015fdirdiyi n\u0259sil sonradan Az\u0259rbaycanda milli m\u0259fkur\u0259nin, d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyinin qurucular\u0131 oldular. Bu g\u00fcn \u0259n vacib faktorlardan biri etnom\u0259d\u0259ni sistem say\u0131l\u0131r ki, onu qoruyan amil ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, ana dilidir. Bura etnom\u0259d\u0259ni yadda\u015f amilini d\u0259 \u0259lav\u0259 etm\u0259liyik. V\u0259 bu etnom\u0259d\u0259ni yadda\u015f, h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l dil safl\u0131\u011f\u0131na borcludur. Onu z\u0259d\u0259l\u0259m\u0259k mill\u0259tin b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc, milli kimliyini z\u0259d\u0259l\u0259y\u0259 bil\u0259r. Bu g\u00fcn etnom\u0259d\u0259ni sistemi qorumaq x\u00fcsus\u0259n, qloballa\u015fman\u0131n milli dil \u00fcz\u0259rind\u0259ki t\u0259hdidl\u0259rini d\u0259f etm\u0259kd\u0259 d\u0259 yard\u0131m\u00e7\u0131 olar.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda milli birlik v\u0259 h\u0259mr\u0259ylik ideyas\u0131n\u0131n u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si az\u0259rbaycan\u00e7\u0131l\u0131q ideal\u0131na xidm\u0259tin ifad\u0259sidir. Az\u0259rbaycan xalq\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, Az\u0259rbaycan dili anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n da var olmas\u0131 milli m\u00f6vqenin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tin daxili sabitliyinin t\u0259min edilm\u0259sin\u0259, \u00f6lk\u0259d\u0259 ya\u015fayan xalqlar v\u0259 etnik qruplar aras\u0131nda tolerantl\u0131q m\u00fchitinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na xidm\u0259t edir.<\/p>\n<p>Ulu \u00f6nd\u0259r lider Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259td\u0259 oldu\u011fu h\u0259r iki d\u00f6n\u0259md\u0259 dil m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 xalq\u0131n milli kimliyini t\u0259yin ed\u0259n \u00fcmummilli amil kimi yana\u015fd\u0131. Yax\u015f\u0131 bilirdi ki, yaln\u0131z yadda\u015f\u0131 olan xalq azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n q\u0259drini bil\u0259r, l\u0259yaq\u0259tini qoruyar. Heyd\u0259r \u018fliyev \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;yadda\u015f-dil-birlik&#8221; eyni m\u0259na yuvas\u0131na daxil olan anlay\u0131\u015flar idi. Ona g\u00f6r\u0259 \u0259ks\u0259r \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131nda refren olaraq vur\u011fulay\u0131rd\u0131: &#8220;Az\u0259rbaycan dilinin bundan sonra da inki\u015faf etm\u0259si m\u0259nim h\u0259yat\u0131m\u0131n \u0259n birinci v\u0259zif\u0259sidir. \u00c7\u00fcnki mill\u0259tin dilini \u0259lind\u0259n alsan, onu \u00f6z dilind\u0259n m\u0259hrum ets\u0259n, o mill\u0259t \u00e7ox \u015fey itir\u0259r. Amma mill\u0259tin \u00f6z do\u011fma dili, ana dili olanda, onu he\u00e7 n\u0259 d\u0259yi\u015fdir\u0259 bilm\u0259z&#8230; Bizim g\u0259ncl\u0259r\u0259 deyir\u0259m ki, rus dilini yax\u015f\u0131 bilin, ingilis, fars, \u0259r\u0259b, frans\u0131z dill\u0259rini d\u0259 yax\u015f\u0131 bilin. Amma bunlar\u0131n ham\u0131s\u0131ndan yax\u015f\u0131 \u00f6z Az\u0259rbaycan dilinizi \u00f6yr\u0259nin. \u018fg\u0259r bunu bilm\u0259s\u0259n, s\u0259n tam az\u0259rbaycanl\u0131 olmursan&#8221;.<\/p>\n<p>Heyd\u0259r \u018fliyev h\u0259mi\u015f\u0259 Az\u0259rbaycan dilin\u0259, onun siyasi-h\u00fcquqi t\u0259minatlar\u0131na geni\u015f yer vermi\u015f, f\u0259rman, q\u0259rar v\u0259 s\u0259r\u0259ncamlar imzalam\u0131\u015f, praktik h\u0259lli istiqam\u0259tind\u0259 ciddi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. O, b\u0259yan etmi\u015fdir: &#8220;Bu g\u00fcn m\u00fcst\u0259qil bir d\u00f6vl\u0259t kimi \u0259n f\u0259xr etdiyimiz bir d\u0259 odur ki, bizim g\u00f6z\u0259l Az\u0259rbaycan dilimiz var. Az\u0259rbaycan dilinin formala\u015fmas\u0131nda, inki\u015faf etm\u0259sind\u0259, bug\u00fcnki s\u0259viyy\u0259y\u0259 \u00e7atmas\u0131nda yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n, \u015fairl\u0259rimizin, \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnaslar\u0131n, dil\u00e7i aliml\u0259rin b\u00f6y\u00fck xidm\u0259ti var&#8221;.<\/p>\n<p>T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, b\u00f6y\u00fck r\u0259hb\u0259r ilk &#8220;\u0130stiqlal&#8221; ordenini B\u0259xtiyar Vahabzad\u0259, X\u0259lil Rza v\u0259 M\u0259mm\u0259d Araza ver\u0259rk\u0259n, bu bar\u0259d\u0259 16 aprel 1995-ci il tarixli \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda bu \u015fairl\u0259rin dil m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 h\u0259ssasl\u0131qlar\u0131n\u0131 \u00f6n\u0259 \u00e7\u0259kmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin Az\u0259rbaycana r\u0259hb\u0259rliyinin birinci d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, konkret olaraq 1978-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin \u00f6lk\u0259mizin konstitusiyas\u0131na d\u00f6vl\u0259t dili kimi daxil etdirm\u0259y\u0259 nail olmas\u0131 \u00e7a\u011f\u0131n reall\u0131qlar\u0131 prizmas\u0131ndan yana\u015fd\u0131qda misilsiz tarixi nailiyy\u0259t say\u0131l\u0131r. Sovetl\u0259r \u0130ttifaq\u0131nda vahid beyn\u0259lmil\u0259l\u00e7ilik prinsipl\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7irildiyi bir zamanda Az\u0259rbaycan dilinin r\u0259smi olaraq d\u00f6vl\u0259t dili kimi q\u0259bul olunmas\u0131 \u00e7ox\u0259srlik d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik tariximizin nadir hadis\u0259si olmaqla yana\u015f\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259k m\u00fcst\u0259qilliyimizin m\u00fch\u00fcm t\u0259minatlar\u0131ndan birin\u0259 \u00e7evrildi.<\/p>\n<p>Ulu \u00d6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili kimi tan\u0131nmas\u0131 milli kimliyin v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin qorunmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 at\u0131lm\u0131\u015f m\u00fch\u00fcm add\u0131mlardan biri olmu\u015fdur. Bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcn konkret n\u0259tic\u0259si 27 aprel 1978-ci il tarixind\u0259 q\u0259bul olunan Az\u0259rbaycan SSR Konstitusiyas\u0131nda Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit olunmas\u0131 oldu. Ayd\u0131nd\u0131r ki, 1970-ci ill\u0259rd\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131nda rus dilinin dominantl\u0131\u011f\u0131 g\u00fccl\u0259nm\u0259kd\u0259 idi v\u0259 ittifaq miqyas\u0131nda rus dilinin &#8220;\u00fcmumxalq \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si&#8221; kimi tan\u0131nmas\u0131 t\u0259\u015fviq olunurdu. Bu \u015f\u0259raitd\u0259 respublikalar\u0131n milli dill\u0259rinin arxa plana ke\u00e7m\u0259k t\u0259hl\u00fck\u0259si yaranm\u0131\u015fd\u0131. Lakin Heyd\u0259r \u018fliyev bu t\u0259hl\u00fck\u0259ni vaxt\u0131nda d\u0259rk ed\u0259r\u0259k, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n milli kimliyinin \u0259sas dayaqlar\u0131ndan biri olan ana dilinin qorunmas\u0131 v\u0259 r\u0259smi status qazanmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 q\u0259tiyy\u0259tli m\u00f6vqe n\u00fcmayi\u015f etdirdi.<\/p>\n<p>Bu, Sovet \u0130ttifaq\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 nadir hallardan biri, milli d\u0259y\u0259rl\u0259rin qorunmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm add\u0131m idi. Bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcn n\u0259tic\u0259si olaraq Az\u0259rbaycan dili d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyind\u0259, t\u0259hsild\u0259 v\u0259 r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259\u015fm\u0259d\u0259 daha geni\u015f istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Dilin h\u00fcquqi status almas\u0131 onun g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda \u0259sas d\u00f6vl\u0259t dili kimi m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259sin\u0259 z\u0259min yaratd\u0131. Milli \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rk v\u0259 m\u0259d\u0259ni dir\u00e7\u0259li\u015f prosesl\u0259rin\u0259 t\u0259kan verdi.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Heyd\u0259r \u018fliyevin hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259li\u015finin birinci d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, XX \u0259srin 70-80-ci ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi-ictimai m\u00fchitind\u0259 ana dili m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri geni\u015f yer tutmu\u015fdur. Xalq \u015fairl\u0259ri R\u0259sul Rza, B\u0259xtiyar Vahabzad\u0259, X\u0259lil Rza, M\u0259mm\u0259d Araz, bir q\u0259d\u0259r sonra Anar, El\u00e7in v\u0259 Sabir R\u00fcst\u0259mxanl\u0131 kimi s\u0259n\u0259tkarlar\u0131n ana dili u\u011frunda apard\u0131qlar\u0131 milli m\u00fccadil\u0259y\u0259 d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n \u00fcsullarla meydan a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 bu, mahiyy\u0259t etibaril\u0259 xalq aras\u0131nda v\u0259 M\u0259rk\u0259zi h\u00f6kum\u0259td\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ictimai r\u0259yi haz\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131r. Dil\u00e7i aliml\u0259r bel\u0259 q\u0259na\u0259tl\u0259rind\u0259 haql\u0131d\u0131rlar ki, &#8220;Heyd\u0259r \u018fliyev\u2026 Moskva il\u0259 \u0259n u\u011furlu kompromis \u015f\u0259raitind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus &#8220;dil siyas\u0259ti&#8221; y\u00fcr\u00fcd\u00fcrd\u00fc ki, h\u0259min siyas\u0259tin ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259di ana dilini daha da inki\u015faf etdirm\u0259k, \u2026 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t dilin\u0259 \u00e7evirm\u0259k idi (Nizami Xudiyev)&#8221;.<\/p>\n<p>Do\u011frudan da, c\u0259miyy\u0259td\u0259 ana dili u\u011frunda ged\u0259n prosesl\u0259ri zaman-zaman M\u0259rk\u0259zi h\u00f6kum\u0259tin diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaqla v\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 Siyasi B\u00fcro s\u0259viyy\u0259sind\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259yi bacarmaqla, Heyd\u0259r \u018fliyev h\u0259l\u0259 sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259, 1978-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili kimi \u00f6lk\u0259nin Konstitusiyas\u0131na ayr\u0131ca madd\u0259 kimi daxil edilm\u0259sin\u0259 nail olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Ke\u00e7\u0259n \u0259srin 70-ci ill\u0259rind\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin Az\u0259rbaycan\u0131n bir qrup tan\u0131nm\u0131\u015f dil\u00e7i aliml\u0259rini &#8211; Muxtar H\u00fcseynzad\u0259ni, \u018fl\u00f6vs\u0259t Abdullayevi, Yusif Seyidovu, A\u011fam\u0259li H\u0259s\u0259novu \u00e7oxcildlik &#8220;M\u00fcasir Az\u0259rbaycan dili&#8221; d\u0259rsliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 respublikan\u0131n D\u00f6vl\u0259t M\u00fckafat\u0131 il\u0259 t\u0259ltif etm\u0259si d\u0259 elmi-ictimai v\u0259 \u0259d\u0259bi-m\u0259d\u0259ni m\u00fchitd\u0259 ana dilinin m\u00f6vqeyinin daha da m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t say\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bununla Heyd\u0259r \u018fliyev h\u0259l\u0259 XVI \u0259srd\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai il\u0259 ba\u015flanan, zaman-zaman qabar\u0131b-\u00e7\u0259kil\u0259n ana dili siyas\u0259ti m\u0259s\u0259l\u0259sini ilk d\u0259f\u0259 tam r\u0259smi olaraq b\u00f6y\u00fck q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259ti s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259kl\u0259 tamamlam\u0131\u015fd\u0131r. Ana dili u\u011frunda apar\u0131lan m\u00fcbariz\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259, Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259tind\u0259 v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131nda millilik m\u0259s\u0259l\u0259sini diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7\u0259km\u0259k, geni\u015f m\u0259nada milli azadl\u0131q m\u00f6vzusunu d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259k dem\u0259k idi. Bu proses Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda \u00f6lk\u0259nin v\u0259 xalq\u0131n taleyi, milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rin \u0259h\u0259miyy\u0259ti kimi m\u00f6vzular\u0131n meydan\u0131n\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6lk\u0259miz m\u00fcst\u0259qillik qazand\u0131qdan sonra Heyd\u0259r \u018fliyevin ana dili u\u011frunda apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259tin miqyas\u0131 daha da geni\u015fl\u0259nmi\u015f, bir \u00e7ox \u00fcmummilli m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259ti s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259ll edilm\u0259si il\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu zaman da Heyd\u0259r \u018fliyevin istinad etdiyi \u0259sas q\u00fcvv\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131, \u0259d\u0259biyyat faktoru v\u0259 \u015fairl\u0259r, yarad\u0131c\u0131 ziyal\u0131lar olmu\u015fdur. Bu bax\u0131mdan b\u00f6y\u00fck yaz\u0131\u00e7\u0131 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin 1994-c\u00fc ild\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f 125 illik yubileyind\u0259 ana dili m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259n x\u00fcsusi diqq\u0259t h\u0259min sah\u0259d\u0259ki dig\u0259r b\u00f6y\u00fck t\u0259dbirl\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131na \u00e7evrilmi\u015fdir. Heyd\u0259r \u018fliyev g\u00f6rk\u0259mli yaz\u0131\u00e7\u0131 haqq\u0131ndak\u0131 nitqind\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n klassiki kimi \u00e7ox y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirdiyi C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin ana dili u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259sini m\u00fcasir d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 z\u0259ruri hesab etmi\u015fdir: &#8220;C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 \u0259n d\u0259y\u0259rli c\u0259h\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n dilinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6st\u0259rdiyi xidm\u0259tl\u0259rdir. Onun daim i\u015fl\u0259tdiyi &#8220;V\u0259t\u0259n, V\u0259t\u0259n, V\u0259t\u0259n! Mill\u0259t, mill\u0259t, mill\u0259t! Dil, dil, dil!&#8221; s\u00f6zl\u0259ri xalq\u0131m\u0131z\u0131n, mill\u0259timizin fikirl\u0259rini, arzular\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir. \u018fdibin ana dilin\u0259 &#8211; Az\u0259rbaycan dilin\u0259 b\u00f6y\u00fck diqq\u0259ti, ana dilini bilm\u0259y\u0259 s\u0259sl\u0259m\u0259si v\u0259 ana dilinin, Az\u0259rbaycan dilinin h\u0259r yerd\u0259 h\u00f6km s\u00fcrm\u0259si z\u0259ruriliyin\u0259 dair fikirl\u0259ri, yaz\u0131lar\u0131 o vaxt \u00fc\u00e7\u00fcn vacib idi, bu g\u00fcn \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 \u00e7ox aktuald\u0131r. &#8220;Anam\u0131n kitab\u0131&#8221; Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox dahiyan\u0259 \u0259s\u0259rdir. \u00c7\u00fcnki \u2026 \u0259srl\u0259r boyu ayr\u0131-ayr\u0131 istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259n xalq\u0131m\u0131za t\u0259sirl\u0259r olmu\u015fdur\u2026 Ancaq xalq\u0131m\u0131z\u0131n dahi simalar\u0131 Az\u0259rbaycan dilini, Az\u0259rbaycan milliliyini ya\u015fad\u0131b, milli \u015f\u00fcurunu, milli m\u0259fkur\u0259sini daim ya\u015fatm\u0131\u015fd\u0131r&#8221;.<\/p>\n<p>1995-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiyas\u0131 haz\u0131rlanark\u0259n d\u00f6vl\u0259t dilinin nec\u0259 adland\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fcxt\u0259lif t\u0259klifl\u0259r ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. T\u0259klifl\u0259rin \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259tind\u0259 ana dilimizin Az\u0259rbaycan dili adland\u0131r\u0131lmas\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259nirdi. Geni\u015f m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259n sonra 1995-ci ild\u0259 \u00fcmumxalq s\u0259sverm\u0259si yolu il\u0259 q\u0259bul olunmu\u015f Konstitusiyan\u0131n 21-ci madd\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dilinin Az\u0259rbaycan dili olmas\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin xalq\u0131m\u0131z\u0131n ana dilinin nec\u0259 adland\u0131r\u0131lmas\u0131 u\u011frunda apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 d\u00f6vl\u0259timizin maraqlar\u0131na, respublikam\u0131z\u0131n reall\u0131qlar\u0131na tamamil\u0259 uy\u011fun idi. Bu sah\u0259d\u0259 d\u0259 q\u0259ti fikr\u0259, yekun q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u0259d\u0259biyyat xadiml\u0259rinin d\u0259st\u0259yind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259yi z\u0259ruri saym\u0131\u015fd\u0131r. Onun 31 oktyabr 1995-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Elml\u0259r Akademiyas\u0131nda ziyal\u0131larla g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc zaman\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131nda d\u00f6vl\u0259t dili kimi Az\u0259rbaycan dilinin t\u0259sbit edilm\u0259si geni\u015f m\u0259nada c\u0259miyy\u0259tin mara\u011f\u0131na, \u00f6lk\u0259mizd\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131n v\u0259 etnik qruplar\u0131n maraqlar\u0131na uy\u011fundur. Az\u0259rbaycan dili ideyas\u0131 Az\u0259rbaycanda ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn etnik qruplar\u0131 \u00f6z \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdir\u0259n bir faktor kimi Az\u0259rbaycan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcdafi\u0259 olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>M\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n N\u0259bi X\u0259zri, B\u0259xtiyar Vahabzad\u0259, Anar, El\u00e7in, Qabil, A\u011famusa Axundov, H\u00fcseyn Abbaszad\u0259, Sabir R\u00fcst\u0259mxanl\u0131 v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 m\u00fcxt\u0259lif fikirl\u0259r bildirs\u0259l\u0259r d\u0259, son n\u0259tic\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyevin meydana qoydu\u011fu Az\u0259rbaycan dili anlay\u0131\u015f\u0131na \u00fcst\u00fcnl\u00fck vermi\u015f, haqq qazand\u0131rm\u0131\u015flar. Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6lk\u0259 miqyas\u0131nda ictimai r\u0259yin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda yaz\u0131\u00e7\u0131, ziyal\u0131 m\u00f6vqeyinin \u0259h\u0259miyy\u0259tini \u0259sas g\u00f6t\u00fcrm\u0259kl\u0259, m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259min faktordan geni\u015f istifad\u0259 il\u0259 \u0259n m\u0259qbul az\u0259rbaycan\u00e7\u0131 q\u0259rar\u0131 formala\u015fd\u0131rma\u011fa nail olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan dili \u00f6lk\u0259 co\u011frafiyas\u0131nda ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131n vahid dan\u0131\u015f\u0131q v\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si, m\u00fcst\u0259qillik qazanm\u0131\u015f Respublikan\u0131n d\u00f6vl\u0259t dilinin ad\u0131 kimi q\u0259bul edilmi\u015fdir. B\u00fct\u00fcn bunlar c\u0259miyy\u0259td\u0259 v\u0259 \u0259d\u0259biyyatda Az\u0259rbaycan\u00e7\u0131l\u0131q amilinin, \u00fcmummilli d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin daha da q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Ulu \u00d6nd\u0259rin &#8220;Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fcn\u00fcn t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; 2001-ci il 9 avqust tarixli F\u0259rman\u0131na \u0259sas\u0259n h\u0259r il avqustun 1-i \u00f6lk\u0259mizd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir. Bu m\u0259nada Az\u0259rbaycan dilinin qloballa\u015fma d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn m\u0259nfi t\u0259sirl\u0259rind\u0259n qorunmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf etdirilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 Ulu \u00d6nd\u0259rin s\u0259yl\u0259ri xalq\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259v\u0259zedilm\u0259z t\u00f6hf\u0259l\u0259rdir.<\/p>\n<p>&#8220;Heyd\u0259r \u018fliyevin Az\u0259rbaycan dili siyas\u0259ti \u00e7ox geni\u015f m\u0259nas\u0131, elmi-konseptual \u0259saslar\u0131 il\u0259, \u0259slind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 xilasetm\u0259 yolunun m\u00fch\u00fcm t\u0259rkib hiss\u0259si idi&#8221; (Timu\u00e7in \u018ff\u0259ndiyev). Onun m\u00fcasiri oldu\u011fu \u015fair v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lara verdiyi d\u0259y\u0259rin z\u0259minind\u0259 h\u0259m d\u0259 dil amilinin dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u0259k \u00e7\u0259tin deyil. Bu istiqam\u0259td\u0259 atd\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn add\u0131mlar\u0131n &#8211; &#8220;D\u00f6vl\u0259t dilinin t\u0259tbiqi i\u015finin t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; 18 iyun 2001-ci il tarixli v\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda d\u00f6vl\u0259t dili haqq\u0131nda&#8221; 30 sentyabr 2002-ci il tarixli f\u0259rmanlar\u0131n \u0259sas\u0131nda dayanan s\u0259b\u0259b xalq\u0131n milli varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n ba\u015fl\u0131ca amilin ana dili olmas\u0131n\u0131 r\u0259hb\u0259r kimi d\u0259rk etm\u0259si idi.<\/p>\n<p>&#8220;\u018fd\u0259bi dil\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q borcu&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259 professor Teymur \u018fhm\u0259dov Heyd\u0259r \u018fliyevin fikir v\u0259 m\u0259fkur\u0259ni dil siyas\u0259tin\u0259 do\u011fru y\u00f6n\u0259ltm\u0259sind\u0259n s\u00f6z a\u00e7\u0131r. G\u00f6st\u0259rir ki, Ulu \u00d6nd\u0259r y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u015fagirdi xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ali t\u0259hsil alma\u011fa g\u00f6nd\u0259rirdi. \u018fmin idi ki, onlar m\u00fck\u0259mm\u0259l t\u0259hsilli m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r kimi do\u011fma \u00f6lk\u0259sinin inki\u015faf\u0131na namusla xidm\u0259t ed\u0259c\u0259kl\u0259r. 1997-ci il avqustun 29-da Prezident saray\u0131nda daxild\u0259 v\u0259 xaricd\u0259 ali m\u0259kt\u0259bl\u0259r\u0259 q\u0259bul olunmu\u015f t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f ke\u00e7irilmi\u015f, Heyd\u0259r \u018fliyev do\u011fma ana dilimizi, d\u00f6vl\u0259t dilimizi yax\u015f\u0131 bilm\u0259yi t\u00f6vsiy\u0259 etmi\u015fdir. Ulu \u00d6nd\u0259r bildirirdi: &#8220;H\u0259r bir xalq \u00f6z dili il\u0259 yaran\u0131r. Ancaq bu dili ya\u015fatmaq, inki\u015faf etdirm\u0259k v\u0259 d\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259ti s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qald\u0131rmaq xalq\u0131n qabaqc\u0131l adamlar\u0131n\u0131n, elm, bilik xadiminin f\u0259aliyy\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fcmk\u00fcn olur&#8221;.<\/p>\n<p>\u018flb\u0259tt\u0259 ki, Heyd\u0259r \u018fliyevin 2001-2003-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 &#8220;D\u00f6vl\u0259t dilinin t\u0259tbiqi i\u015finin t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fcn\u00fcn t\u0259sis edilm\u0259si&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda d\u00f6vl\u0259t dili haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 qanununun t\u0259tbiq edilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; f\u0259rmanlar\u0131 birc\u0259 m\u0259rama xidm\u0259t edirdi: h\u0259r bir g\u0259nc \u00f6z ana dilini inc\u0259likl\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r bilsin v\u0259 bu dild\u0259n istifad\u0259 etsin. &#8220;Biz m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycanda Az\u0259rbaycan dilini d\u00f6vl\u0259t dili etdiyimiz kimi, c\u0259miyy\u0259timizd\u0259 d\u0259, xalq\u0131m\u0131z\u0131n i\u00e7ind\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan dilini m\u00fctl\u0259q hakim dil etm\u0259liyik&#8221;, &#8211; deyirdi Ulu \u00d6nd\u0259r!<\/p>\n<p>Dil siyas\u0259ti Az\u0259rbaycan Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin d\u0259 siyasi f\u0259aliyy\u0259tinin \u0259sas qay\u0259sini t\u0259\u015fkil edir. Onun &#8220;Az\u0259rbaycan dilind\u0259 lat\u0131n qrafikas\u0131 il\u0259 k\u00fctl\u0259vi n\u0259\u015frl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; 12 yanvar 2004-c\u00fc il tarixli S\u0259r\u0259ncam\u0131na \u0259sas\u0259n 2004-2008-ci ill\u0259rd\u0259 lat\u0131n qrafikas\u0131 il\u0259 \u00e7ap olunacaq \u0259s\u0259rl\u0259rin siyah\u0131s\u0131 haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r. Yaxud 2004-c\u00fc il 14 yanvar tarixli &#8220;Az\u0259rbaycan Milli Ensiklopediyas\u0131n\u0131n n\u0259\u015fri haqq\u0131nda&#8221;, el\u0259c\u0259 d\u0259 2007-ci il 30 dekabr tarixli &#8220;D\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin Az\u0259rbaycan dilind\u0259 n\u0259\u015fri n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan \u0259s\u0259rl\u0259rinin siyah\u0131s\u0131n\u0131n t\u0259sdiq edilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; s\u0259r\u0259ncamlar\u0131 il\u0259 ana dilinin h\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fcf\u0259ss\u0259l t\u0259tbiqi ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fib. \u00c7\u0131x\u0131\u015flar\u0131n\u0131n birind\u0259 Prezident \u0130lham \u018fliyev qeyd edib: &#8220;Az\u0259rbaycan dili o q\u0259d\u0259r z\u0259ngindir ki, he\u00e7 bir xarici k\u0259lm\u0259y\u0259 ehtiyac yoxdur. &#8230; biz \u0259srl\u0259r boyu dilimizi qorumu\u015fuq. Bu g\u00fcn d\u0259 qorumal\u0131y\u0131q. Biz Az\u0259rbaycan dilinin safl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259liyik&#8221;.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar g\u00f6st\u0259rir ki, \u00f6lk\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilin\u0259 ayr\u0131ca diqq\u0259t yetirmi\u015f, dilin taleyini diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 saxlam\u0131\u015f, bu istiqam\u0259td\u0259 ard\u0131c\u0131l, m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc siyas\u0259t aparm\u0131\u015fd\u0131r. X\u00fcsusil\u0259 Az\u0259rbaycan klassikl\u0259rinin, ana dilinin safl\u0131\u011f\u0131 u\u011frunda m\u0259ramla \u00e7al\u0131\u015fan yarad\u0131c\u0131 ziyal\u0131lar\u0131n irsinin qorunmas\u0131 v\u0259 t\u0259bli\u011fi y\u00f6n\u00fcnd\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r Prezidentin Az\u0259rbaycan milli ruhuna g\u00f6st\u0259rdiyi \u0259n \u00f6n\u0259mli xidm\u0259t olaraq d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>Martin Haydegger dili &#8220;varl\u0131q evi&#8221; adland\u0131r\u0131rd\u0131. Bu, do\u011frudan da bel\u0259dir. Xalq\u0131n, mill\u0259tin varolu\u015funun ba\u015fl\u0131ca \u015f\u0259rti, g\u00fcc\u00fc onun dilini qorumaqd\u0131r. B\u00fct\u00fcn yarad\u0131c\u0131 resurslar m\u0259hz bu amilin ya\u015far\u0131l\u0131\u011f\u0131na &#8211; dilin i\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruma\u011fa xidm\u0259t etm\u0259lidir. S\u0259simizi v\u0259 s\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 ayd\u0131n e\u015fitdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn!<\/p>\n<\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div class=\"news_text\">\n<p><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>Az\u0259rbaycan.media\u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Elnar\u0259 AK\u0130MOVA &nbsp; \u0130st\u0259r sosial t\u0259r\u0259qqid\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 milli \u015f\u00fcur hadis\u0259si kimi \u00fcst\u00fcnd\u0259 &#8220;Ana dili&#8221; yaz\u0131lan kitablar daha b\u00f6y\u00fck i\u015f g\u00f6r\u00fcb. B\u0259lk\u0259 buna g\u00f6r\u0259 XIX \u0259srin sonunda maarif\u00e7i dal\u011fa \u015f\u00fcur,&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":58725,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[63,1],"tags":[],"class_list":["post-58724","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dbiyyat","category-manset"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/58724","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=58724"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/58724\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":58727,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/58724\/revisions\/58727"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/58725"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=58724"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=58724"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=58724"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}