{"id":57400,"date":"2025-10-28T08:05:04","date_gmt":"2025-10-28T04:05:04","guid":{"rendered":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=57400"},"modified":"2025-10-28T08:05:04","modified_gmt":"2025-10-28T04:05:04","slug":"mit-aliml%c9%99ri-proto-dunyanin-izl%c9%99rini-askarlayiblar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=57400","title":{"rendered":"MIT aliml\u0259ri proto-D\u00fcnyan\u0131n izl\u0259rini a\u015fkarlay\u0131blar"},"content":{"rendered":"<p data-start=\"118\" data-end=\"174\">\n<p data-start=\"176\" data-end=\"430\"><strong>Az\u0259rbaycan.media<\/strong> x\u0259b\u0259r verir ki, Massachusetts Texnologiya \u0130nstitutunun (MIT) aliml\u0259ri t\u0259xmin\u0259n 4,5 milyard il \u0259vv\u0259l yaranm\u0131\u015f proto-D\u00fcnyan\u0131n \u2014 Yerin ilkin versiyas\u0131n\u0131n \u2014 izl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n edibl\u0259r. Bu k\u0259\u015ff planetimizin yaranma tarixi il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259n q\u0259dim sirl\u0259rin a\u00e7\u0131lmas\u0131na yax\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p data-start=\"432\" data-end=\"629\">Yeni t\u0259dqiqat \u201cNature Geosciences\u201d jurnal\u0131nda d\u0259rc olunub v\u0259 h\u0259m g\u0259nc Yer k\u00fcr\u0259si, h\u0259m d\u0259 G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin formala\u015fmas\u0131na t\u0259sir ed\u0259n ilkin \u201ctikinti bloklar\u0131\u201d bar\u0259d\u0259 yeni elmi d\u0259lill\u0259r t\u0259qdim edir.<\/p>\n<p data-start=\"631\" data-end=\"872\">MIT v\u0259 bir s\u0131ra beyn\u0259lxalq t\u0259dqiqat m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin aliml\u0259ri Yer s\u0259thinin \u0259n q\u0259dim s\u00fcxurlar\u0131nda kalium izotoplar\u0131nda qeyri-adi balanss\u0131zl\u0131q a\u015fkar edibl\u0259r. Bu f\u0259rq dig\u0259r Yer materiallar\u0131 il\u0259 uy\u011fun g\u0259lmir v\u0259 \u00e7ox q\u0259dim geoloji qatlarda tap\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p data-start=\"874\" data-end=\"1091\">Aliml\u0259r bildiribl\u0259r ki, bu kimy\u0259vi f\u0259rq sonrak\u0131 geoloji prosesl\u0259r v\u0259 ya toqqu\u015fmalarla izah edil\u0259 bilm\u0259z. Onlar\u0131n fikrinc\u0259, h\u0259min s\u00fcxurlar proto-D\u00fcnya d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n qalan orijinal materiallar\u0131 qoruyub saxlam\u0131\u015f ola bil\u0259r.<\/p>\n<p data-start=\"1093\" data-end=\"1346\">T\u0259dqiqat zaman\u0131 Qrenlandiya v\u0259 Kanadadan g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n q\u0259dim s\u00fcxur n\u00fcmun\u0259l\u0259ri, el\u0259c\u0259 d\u0259 Havay adalar\u0131ndak\u0131 vulkanik lava qal\u0131qlar\u0131 analiz olunub. N\u0259tic\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rib ki, \u0259ks\u0259r Yer materiallar\u0131ndan f\u0259rqli olaraq, n\u00fcmun\u0259l\u0259rd\u0259 K-40 izotopunun s\u0259viyy\u0259si azd\u0131r.<\/p>\n<p data-start=\"1348\" data-end=\"1435\">MIT-nin Geologiya v\u0259 Planet Elml\u0259ri \u00fczr\u0259 dosenti Nikoul Nay tap\u0131nt\u0131n\u0131 bel\u0259 izah edib:<\/p>\n<p data-start=\"1437\" data-end=\"1600\">\u201cBu, sar\u0131 qum dolu bir qabda birc\u0259 q\u0259hv\u0259yi qum d\u0259n\u0259sini tapmaq kimidir. N\u00fcmun\u0259l\u0259r f\u0259rqli \u015f\u0259raitd\u0259 formala\u015f\u0131b v\u0259 \u00e7ox g\u00fcman ki, proto-D\u00fcnya d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn qal\u0131qlar\u0131d\u0131r\u201d.<\/p>\n<p data-start=\"1602\" data-end=\"1882\">Aliml\u0259r, izotop \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n planetin yaranmas\u0131 zaman\u0131 ba\u015f ver\u0259n n\u0259h\u0259ng toqqu\u015fmalarla \u0259laq\u0259sini \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn simulyasiyalar apar\u0131blar. N\u0259tic\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rib ki, zaman ke\u00e7dikc\u0259 az K-40 t\u0259rkibli ilkin materiallar dig\u0259r madd\u0259l\u0259rl\u0259 qar\u0131\u015faraq m\u00fcasir s\u00fcxurlar\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil olub.<\/p>\n<p data-start=\"1884\" data-end=\"2153\">Bu is\u0259 o dem\u0259kdir ki, K-40 \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 olan n\u00fcmun\u0259l\u0259r proto-D\u00fcnyadan qalan orijinal materiallar\u0131 t\u0259msil ed\u0259 bil\u0259r. Lakin tap\u0131lan izotopik izl\u0259r m\u0259lum meteoritl\u0259rl\u0259 tam uy\u011fun g\u0259lmir ki, bu da proto-D\u00fcnyan\u0131 formala\u015fd\u0131ran meteoritl\u0259rin h\u0259l\u0259 a\u015fkar edilm\u0259diyini g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p data-start=\"2155\" data-end=\"2177\">Dosent Nay bildirib:<\/p>\n<p data-start=\"2179\" data-end=\"2447\">\u201cM\u00fcxt\u0259lif meteorit qruplar\u0131ndan \u0259ld\u0259 olunan m\u0259lumatlar\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k, Yer k\u00fcr\u0259sinin kimy\u0259vi m\u0259n\u015f\u0259yini anlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131q. Lakin bu t\u0259dqiqat g\u00f6st\u0259rir ki, h\u0259l\u0259 b\u00fct\u00fcn meteorit n\u00f6vl\u0259ri a\u015fkar edilm\u0259yib v\u0259 planetimizin haradan g\u0259ldiyini \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn qar\u015f\u0131da \u00e7ox i\u015f var\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan.media x\u0259b\u0259r verir ki, Massachusetts Texnologiya \u0130nstitutunun (MIT) aliml\u0259ri t\u0259xmin\u0259n 4,5 milyard il \u0259vv\u0259l yaranm\u0131\u015f proto-D\u00fcnyan\u0131n \u2014 Yerin ilkin versiyas\u0131n\u0131n \u2014 izl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n edibl\u0259r. Bu k\u0259\u015ff planetimizin yaranma tarixi il\u0259&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":57401,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[55],"tags":[],"class_list":["post-57400","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dunya"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/57400","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=57400"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/57400\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":57403,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/57400\/revisions\/57403"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/57401"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=57400"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=57400"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=57400"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}