{"id":56028,"date":"2025-10-17T15:29:51","date_gmt":"2025-10-17T11:29:51","guid":{"rendered":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=56028"},"modified":"2025-10-17T15:29:55","modified_gmt":"2025-10-17T11:29:55","slug":"turk-xalqlarinin-ortaq-%c9%99lifbasinin-yaradilmasi-v%c9%99-umumi-istifad%c9%99y%c9%99-verilm%c9%99si-%c9%99sas-h%c9%99d%c9%99fl%c9%99rd%c9%99n-biridir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=56028","title":{"rendered":"\u201cT\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n ortaq \u0259lifbas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 \u00fcmumi istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si \u0259sas h\u0259d\u0259fl\u0259rd\u0259n biridir\u201d"},"content":{"rendered":"<p><strong>Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 kommunikativ sintaksis, c\u00fcml\u0259nin aktual \u00fczvl\u0259nm\u0259si, struktur-semantika kimi sah\u0259l\u0259r t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. M\u0259tn dil\u00e7iliyi, funksional dil\u00e7ilik v\u0259 diskurs t\u0259dqiqatlar\u0131 art\u0131q daha \u00f6n\u0259mli v\u0259 prioritet sah\u0259l\u0259r kimi formala\u015f\u0131r. Eyni zamanda, m\u00fcqayis\u0259li-tarixi dil\u00e7ilikl\u0259 yana\u015f\u0131, m\u00fcqayis\u0259li tipoloji dil\u00e7ilik d\u0259 \u00f6z rolunu daha ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir.<\/strong><\/p>\n<p>Tan\u0131nm\u0131\u015f t\u00fcrkoloq, \u018fm\u0259kdar m\u00fc\u0259llim, AMEA Nax\u00e7\u0131van B\u00f6lm\u0259sinin \u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t, Dil v\u0259 \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun direktoru, AMEA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc, professor \u018fb\u00fclf\u0259z Quliyev Az\u0259rbaycanda dil\u00e7ilik elminin inki\u015faf\u0131, bu elmin qar\u015f\u0131s\u0131nda dayanan \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259r, probleml\u0259r, t\u00fcrkologiya sah\u0259sind\u0259 apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar, el\u0259c\u0259 d\u0259 dig\u0259r aktual m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259rini biziml\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcb.<\/p>\n<p><strong>\u2013 H\u00f6rm\u0259tli \u018fb\u00fclf\u0259z m\u00fc\u0259llim, \u00f6mr\u00fcn\u00fcz\u00fcn 75 ilini gerid\u0259 qoymusunuz. Geni\u015f v\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li elmi f\u0259aliyy\u0259tinizin hans\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259sini \u0259n m\u0259hsuldar v\u0259 yaddaqalan d\u00f6vr hesab edirsiniz?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 \u018fvv\u0259lc\u0259 qeyd etm\u0259k ist\u0259rdim ki, Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259 oldu\u011fum ill\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 almasaq, elmi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 1971-ci ild\u0259n ba\u015flam\u0131\u015fam. H\u0259min il universiteti f\u0259rql\u0259nm\u0259 diploma il\u0259 bitirdikd\u0259n sonra o d\u00f6vrd\u0259 Lenin ad\u0131na Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Pedaqoji \u0130nstitutunun Nax\u00e7\u0131van filial\u0131nda (indiki Nax\u00e7\u0131van D\u00f6vl\u0259t Universiteti) \u0259m\u0259k f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 ba\u015flad\u0131m v\u0259 bununla da elm al\u0259min\u0259 ilk add\u0131m\u0131m\u0131 atd\u0131m. El\u0259 h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 m\u0259rhum professor \u018f.D\u0259mir\u00e7izad\u0259nin r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda dissertasiya m\u00f6vzusu \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259dqiqatlar aparma\u011fa ba\u015flad\u0131m. O vaxtdan etibar\u0259n art\u0131q 55 ildir ki, elmi-pedaqoji f\u0259aliyy\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011fulam. Bu ill\u0259r \u0259rzind\u0259 h\u0259m elmi axtar\u0131\u015flar, h\u0259m d\u0259 t\u0259dris prosesi m\u0259nim h\u0259yat\u0131m\u0131n ayr\u0131lmaz hiss\u0259sin\u0259 \u00e7evrilib, bu sah\u0259d\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli v\u0259 m\u0259hsuldar bir yol ke\u00e7m\u0259yim\u0259 imkan yarad\u0131b.<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259lik ill\u0259rimd\u0259n t\u00fcrkologiya sah\u0259sin\u0259 d\u0259rin mara\u011f\u0131m var idi. Bu sah\u0259y\u0259 olan sevgim n\u0259tic\u0259sind\u0259 diplom i\u015fimi t\u00fcrk dill\u0259rinin q\u0259dim d\u00f6vr\u00fcn\u0259 h\u0259sr etdim. \u018flb\u0259tt\u0259 ki, t\u00fcrkologiya filologiyan\u0131n h\u0259m \u0259n maraql\u0131, h\u0259m d\u0259 \u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b sah\u0259l\u0259rind\u0259n biridir. X\u00fcsusil\u0259 sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 t\u0259dqiqat aparmaq he\u00e7 d\u0259 asan deyildi. \u00c7\u00fcnki t\u00fcrkologiya milli respublikalar \u00fc\u00e7\u00fcn, bir n\u00f6v, qada\u011fan olunmu\u015f elm sah\u0259si say\u0131l\u0131rd\u0131 v\u0259 bu sah\u0259d\u0259 t\u0259dqiqatlara geni\u015f imkan verilmirdi.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 baxmayaraq, m\u0259n bu elm sah\u0259sind\u0259n uzaqla\u015fmad\u0131m, \u0259ksin\u0259, daha \u00e7ox \u00e7al\u0131\u015fma\u011fa, \u00f6z \u00fcz\u0259rimd\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131m. Daim m\u00fctali\u0259 etdim, t\u00fcrkologiyan\u0131n \u0259sas probleml\u0259rini d\u0259rind\u0259n ara\u015fd\u0131rd\u0131m. O d\u00f6vr\u00fcn tan\u0131nm\u0131\u015f t\u00fcrkoloqlar\u0131 \u2013 Kononov, \u015eerbak, Teni\u015fev, Nasilov kimi aliml\u0259rl\u0259 elmi \u0259laq\u0259l\u0259r quraraq, m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vzularda m\u00fczakir\u0259l\u0259r apararaq t\u0259cr\u00fcb\u0259 qazand\u0131m. N\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, dissertasiyam\u0131 u\u011furla tamamlad\u0131m v\u0259 t\u0259dric\u0259n elmi ictimaiyy\u0259t aras\u0131nda tan\u0131nma\u011fa ba\u015flad\u0131m.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259liy\u0259m ki, m\u00fcst\u0259qillik ill\u0259ri t\u00fcrkologiya \u00fc\u00e7\u00fcn yeni imkanlar d\u00f6vr\u00fc oldu. Bu sah\u0259y\u0259 d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 diqq\u0259t v\u0259 qay\u011f\u0131 artd\u0131, t\u00fcrkoloji t\u0259dqiqatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f v\u0259 m\u00fcnbit \u015f\u0259rait yarad\u0131ld\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda tan\u0131nma\u011f\u0131m n\u0259tic\u0259sind\u0259, m\u0259n d\u0259 tez-tez beyn\u0259lxalq t\u00fcrkoloji konfranslara d\u0259v\u0259t olundum, 5 il \u0259rzind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ali m\u0259kt\u0259bd\u0259 qonaq professor (\u00f6yr\u0259tim \u00fcyesi) kimi d\u0259rs dem\u0259k \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 nail oldum.<\/p>\n<p>Elmi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131mda x\u00fcsusil\u0259 2002-ci ild\u0259n ba\u015flayan ill\u0259ri axtar\u0131\u015flarla dolu, \u0259n m\u0259hsuldar v\u0259 parlaq d\u00f6vr hesab edir\u0259m. Sonra \u0446mummilli \u0434ider Heyd\u0259r \u018fliyevin m\u00fcvafiq s\u0259r\u0259ncam\u0131 \u0259sas\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f AMEA-n\u0131n Nax\u00e7\u0131van B\u00f6lm\u0259si m\u0259nim elmi f\u0259aliyy\u0259timd\u0259 yeni bir m\u0259rh\u0259l\u0259nin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 oldu. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Nax\u00e7\u0131van D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 kafedra m\u00fcdiri v\u0259zif\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131m. O ill\u0259rd\u0259 m\u0259ni AMEA-n\u0131n Nax\u00e7\u0131van B\u00f6lm\u0259sinin \u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t, Dil v\u0259 \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutuna direktor v\u0259zif\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t etdil\u0259r. Bu t\u0259yinat m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259m b\u00f6y\u00fck etimad\u0131, h\u0259m d\u0259 m\u0259suliyy\u0259ti ifad\u0259 edirdi.<\/p>\n<p>Bu ill\u0259ri h\u0259yat\u0131m\u0131n v\u0259 elmi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131n m\u00fch\u00fcm bir d\u00f6vr\u00fc hesab edir\u0259m. X\u00fcsusil\u0259 son 25 il \u0259rzind\u0259 B\u00f6lm\u0259nin formala\u015fmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 r\u0259hb\u0259rlikl\u0259 birg\u0259 ard\u0131c\u0131l f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdim. Bu m\u00fcdd\u0259td\u0259 institutun elmi potensial\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259nm\u0259sin\u0259, yeni t\u0259dqiqat istiqam\u0259tl\u0259rinin yaranmas\u0131na, g\u0259nc elmi kadrlar\u0131n yeti\u015fm\u0259sin\u0259 t\u00f6hf\u0259 verm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131m. Ke\u00e7\u0259n d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 r\u0259hb\u0259rliyim alt\u0131nda 20-d\u0259n art\u0131q g\u0259nc t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 dissertasiya i\u015fini m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015f, \u00e7oxsayl\u0131 elmi m\u0259qal\u0259, kitab v\u0259 monoqrafiyalar\u0131m n\u0259\u015fr olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259m\u0259yim\u0259 veril\u0259n y\u00fcks\u0259k qiym\u0259t m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck q\u00fcrur m\u0259nb\u0259yidir. M\u0259n elmi v\u0259 pedaqoji f\u0259aliyy\u0259tim\u0259 g\u00f6r\u0259 \u201c\u018fm\u0259kdar m\u00fc\u0259llim\u201d f\u0259xri ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, h\u0259m\u00e7inin AMEA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015f\u0259m. B\u00fct\u00fcn bu nailiyy\u0259tl\u0259r m\u0259nim elm\u0259, t\u0259hsil\u0259 v\u0259 dogma Nax\u00e7\u0131vana olan ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131n m\u0259ntiqi n\u0259tic\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>&#8211; Az\u0259rbaycan dil\u00e7iliyi son onillikl\u0259rd\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli inki\u015faf yolu ke\u00e7ib. Bu g\u00fcn dil\u00e7ilik elminin qar\u015f\u0131s\u0131nda duran \u0259sas probleml\u0259ri n\u0259d\u0259 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz v\u0259 onlar\u0131n h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn hans\u0131 yeni elmi yana\u015fmalar\u0131 z\u0259ruri hesab edirsiniz?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, Az\u0259rbaycan dil\u00e7iliyinin tarixi \u00e7ox q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259nir. Lakin XX \u0259srin 30-cu ill\u0259rind\u0259 ba\u015f vermi\u015f 37-ci il repressiyalar\u0131 h\u0259yat\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rin\u0259 oldu\u011fu kimi, dil\u00e7iliyimizin inki\u015faf\u0131na da ciddi z\u0259rb\u0259 vurdu. XX \u0259srin 50-ci ill\u0259rind\u0259n etibar\u0259n Xru\u015f\u015fov d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bu sah\u0259d\u0259ki dur\u011funluq aradan qald\u0131r\u0131ld\u0131 v\u0259 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, dilimizin m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fc sistemli \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6yr\u0259nilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p>Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev 1969-cu ild\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra dil m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t g\u00f6st\u0259rdi, aliml\u0259r\u0259 d\u00f6vl\u0259t qay\u011f\u0131s\u0131 artd\u0131 v\u0259 milli dil\u00e7ilikl\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f imkanlar yarand\u0131. Onlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan dilin\u0259 aid kompleks \u0259s\u0259r yazmaq v\u0259zif\u0259si qoyuldu. N\u0259tic\u0259d\u0259, ilk d\u0259f\u0259 olaraq 4 cildlik \u201cM\u00fcasir Az\u0259rbaycan dili\u201d monoqrafiya-d\u0259rsliyi meydana \u00e7\u0131xd\u0131 v\u0259 1974-c\u00fc ild\u0259 b\u00f6y\u00fck siyas\u0259t\u00e7i Heyd\u0259r \u018fliyevin g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 n\u0259\u015frin m\u00fc\u0259llifl\u0259rin\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n D\u00f6vl\u0259t M\u00fckafat\u0131 verildi.<\/p>\n<p>Bundan sonra dil\u00e7ilikl\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259dqiqatlar\u0131n \u0259hat\u0259 dair\u0259si daha da geni\u015fl\u0259ndi. \u018fd\u0259bi dil tarixi, tarixi qrammatika, dialektologiya, \u00fcmumi dil\u00e7ilik, riyazi dil\u00e7ilik v\u0259 Az\u0259rbaycan onomastikas\u0131 kimi sah\u0259l\u0259rin daha d\u0259rind\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na ba\u015flan\u0131ld\u0131. Bu inki\u015faf milli dil\u00e7ilik elminin m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin sistemli t\u0259dqiqin\u0259 m\u00fch\u00fcm t\u00f6hf\u0259 verdi.<\/p>\n<p>T\u0259bii ki, onomastik t\u0259dqiqatlar h\u0259m elmi, h\u0259m d\u0259 ictimai-siyasi \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n yer adlar\u0131, toponiml\u0259r milli maraqlar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259, t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 kontekstind\u0259 v\u0259 milli ideologiya \u0259sas\u0131nda \u00f6yr\u0259nilirdi. Sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, x\u00fcsusil\u0259 37-ci il repressiyalar\u0131ndan sonra Az\u0259rbaycan dilini t\u00fcrk dill\u0259ri kontekstind\u0259 \u00f6yr\u0259nm\u0259k dem\u0259k olar ki, m\u00fcmk\u00fcn deyildi. H\u0259tta O\u011fuz-Az\u0259rbaycan dastan\u0131 \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d abid\u0259sinin t\u0259dqiqin\u0259 bel\u0259 m\u0259hdudiyy\u0259t qoyulmu\u015fdu.<\/p>\n<p>T\u00fcrkologiya v\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 il\u0259 dil, \u0259d\u0259bi-m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259rin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na t\u0259xmin\u0259n 1970-ci ill\u0259rd\u0259n etibar\u0259n ba\u015flan\u0131ld\u0131. 1980-ci ild\u0259 professor F\u0259rhad Zeynalovun \u201cT\u00fcrkologiyaya giri\u015f\u201d kitab\u0131 n\u0259\u015fr olundu v\u0259 bu kitab t\u00fcrkoloji t\u0259dqiqatlar\u0131n inki\u015faf\u0131nda yeni m\u0259rh\u0259l\u0259nin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu. Sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 b\u0259zi Az\u0259rbaycan dil\u00e7il\u0259ri is\u0259 dilimizin qrammatik qurulu\u015funda rus dilinin kateqoriyalar\u0131n\u0131 axtar\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat metodlar\u0131 aras\u0131nda tarixi-m\u00fcqayis\u0259li metod v\u0259 t\u0259svir metodu daha \u00e7ox istifad\u0259 olunurdu. Lakin bu yana\u015fmalar x\u00fcsusil\u0259 sintaktik t\u0259dqiqatlarda h\u0259mi\u015f\u0259 effektiv olmurdu, \u00e7\u00fcnki \u0259n\u0259n\u0259vi sintaksis dilin formal t\u0259r\u0259finin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verirdi. M\u00fcst\u0259qillik ill\u0259rind\u0259 is\u0259 Az\u0259rbaycan dil\u00e7iliyi d\u00fcnya dil\u00e7ilik elmin\u0259 inteqrasiya etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f, aliml\u0259rimiz bu yolda \u0259zml\u0259 add\u0131mlam\u0131\u015fd\u0131r. \u0130nan\u0131ram ki, m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 r\u0259q\u0259msal texnologiyalar v\u0259 s\u00fcni intellektin t\u0259tbiqi dil\u00e7ilik sah\u0259sind\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131n \u0259hat\u0259 dair\u0259sini daha da geni\u015fl\u0259ndir\u0259c\u0259k, multidissiplinar probleml\u0259ri ortaya qoyacaq.<\/p>\n<p><strong>\u2013 R\u0259hb\u0259rlik etdiyiniz Nax\u00e7\u0131van B\u00f6lm\u0259sinin \u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t, Dil v\u0259 \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutu haz\u0131rda \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini hans\u0131 istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 davam etdirir?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 AMEA Nax\u00e7\u0131van B\u00f6lm\u0259si Regional Elmi M\u0259rk\u0259zin bazas\u0131nda, Ulu \u00f6nd\u0259rin m\u00fcvafiq s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 2002-ci ilin sonlar\u0131ndan etibar\u0259n f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Bu b\u00f6lm\u0259nin t\u0259rkibind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n elmi qurumlardan biri d\u0259 m\u0259nim f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyim \u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t, Dil v\u0259 \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutudur. \u0130nstitutda Abid\u0259l\u0259rin b\u0259rpas\u0131, Dekorativ-t\u0259sviri v\u0259 t\u0259tbiqi s\u0259n\u0259tl\u0259r, Musiqi v\u0259 teatr, Dil\u00e7ilik, Onomastika, \u018fd\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131q v\u0259 Folklor\u015f\u00fcnasl\u0131q \u015f\u00f6b\u0259l\u0259ri f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir v\u0259 burada Nax\u00e7\u0131van regionunun m\u0259d\u0259ni-m\u0259n\u0259vi m\u00fchitinin elmi \u015f\u0259kild\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 7 \u0259sas problem v\u0259 m\u00f6vzu \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p>T\u0259xmin\u0259n 25 illik f\u0259aliyy\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 institut Nax\u00e7\u0131van \u0259d\u0259bi v\u0259 folklor m\u00fchitinin, yer adlar\u0131n\u0131n, dialekt v\u0259 \u015fiv\u0259l\u0259rinin, m\u0259d\u0259ni irsinin t\u0259dqiqin\u0259 dair onlarla kitab v\u0259 monoqrafiya n\u0259\u015fr etmi\u015fdir. 4 cildlik \u201cNax\u00e7\u0131van Folklor Antologiyas\u0131\u201d,\u201dAz\u0259rbaycan dilinin Nax\u00e7\u0131van Dialektoloji atlas\u0131\u201d (N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutu il\u0259 m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k) \u201cNax\u00e7\u0131van Toponiml\u0259ri\u201d, \u201cNax\u00e7\u0131van Teatr Salnam\u0259si\u201d kimi fundamental \u0259s\u0259rl\u0259r hesabat d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn \u0259sas g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259n yaln\u0131z bir qismini t\u0259\u015fkil edir. Eyni zamanda, AMEA-n\u0131n prezidenti akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259ylinin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 n\u0259\u015fr\u0259 ba\u015flayan \u201cTaleyi v\u0259 S\u0259n\u0259ti\u201d seriyas\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u0259d\u0259bi-m\u0259d\u0259ni v\u0259 ictimai m\u00fchitinin g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na h\u0259sr olunmu\u015f 19 kitab haz\u0131rlanaraq elmi ictimaiyy\u0259tin istifad\u0259sin\u0259 verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bundan ba\u015fqa, institut h\u0259r il b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259 elmi ekspedisiyalar t\u0259\u015fkil edir. Bu elmi qurumda h\u0259m\u00e7inin, g\u0259nc kadrlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si prioritet istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259n biridir. \u00d6t\u0259n m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 15-d\u0259n art\u0131q g\u0259nc \u0259m\u0259kda\u015f dissertasiya i\u015fini m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259r\u0259k f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru v\u0259 elml\u0259r doktoru elmi d\u0259r\u0259c\u0259sini alm\u0131\u015fd\u0131r. Bu f\u0259aliyy\u0259t institutun elmi potensial\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 Nax\u00e7\u0131van m\u0259d\u0259ni-m\u0259n\u0259vi irsinin sistemli t\u0259dqiqin\u0259 m\u00fch\u00fcm t\u00f6hf\u0259 verir.<\/p>\n<p><strong>\u2013 T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n elmi v\u0259 m\u0259d\u0259ni birliyinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259sind\u0259 t\u00fcrkologiya sah\u0259sind\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131n rolunu nec\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirirsiniz? Qar\u015f\u0131da bu istiqam\u0259td\u0259 hans\u0131 v\u0259zif\u0259l\u0259r dayan\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Bel\u0259 bir m\u00fclahiz\u0259 m\u00f6vcuddur ki, XXI \u0259sr t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u0259sri olacaqd\u0131r. Bu proqnoz art\u0131q d\u00fcnyada ged\u0259n prosesl\u0259rd\u0259 t\u00fcrk amilinin v\u0259 t\u00fcrk birliyinin, b\u00f6y\u00fck Turan\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, el\u0259c\u0259 d\u0259 qlobal hadis\u0259l\u0259rin gedi\u015fat\u0131na t\u0259sirinin a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 hiss olunmas\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Bu kontekstd\u0259 t\u00fcrkologiyan\u0131n rolu g\u00fcn\u00fc-g\u00fcnd\u0259n daha \u00e7ox aktuall\u0131q k\u0259sb etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, t\u00fcrkologiya t\u00fcrkl\u00fcy\u00fc, t\u00fcrk birliyini, t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n yaranma tarixini v\u0259 inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini, onlar\u0131n dill\u0259rini, \u0259d\u0259bi-m\u0259d\u0259ni, ictimai v\u0259 siyasi v\u0259ziyy\u0259tini \u00f6yr\u0259n\u0259n elmdir. M\u0259hz bu x\u00fcsusiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u00fcrkologiyan\u0131n v\u0259 t\u00fcrkoloji probleml\u0259rin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si milli respublikalarda dem\u0259k olar ki, qada\u011fan olunmu\u015fdu. T\u00fcrkologiya il\u0259 yaln\u0131z Moskva v\u0259 Leninqrad\u0131n elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259ri m\u0259\u015f\u011ful ola bilirdi v\u0259 bu f\u0259aliyy\u0259t \u0259sas\u0259n t\u00fcrkoloji dil\u00e7ilik \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 apar\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>\u0130kinci d\u0259f\u0259 d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyimizin \u0259ld\u0259 olunmas\u0131ndan sonra is\u0259 bu sah\u0259d\u0259 yeni f\u00fcrs\u0259tl\u0259r yarand\u0131. Sovet \u0259sar\u0259tind\u0259n azad olmu\u015f t\u00fcrk respublika v\u0259 xalqlar\u0131 T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 m\u0259d\u0259ni v\u0259 ictimai-siyasi \u0259laq\u0259l\u0259r qurma\u011fa ba\u015flad\u0131, t\u00fcrkoloji t\u0259dqiqatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f imkanlar yarand\u0131. Bu d\u00f6vr t\u00fcrkologiya v\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 elmi \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131nda \u0259h\u0259miyy\u0259tli m\u0259rh\u0259l\u0259 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir.<\/p>\n<p>T\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu Mustafa Kamal Atat\u00fcrk 1933-c\u00fc ild\u0259 b\u00f6y\u00fck uzaqg\u00f6r\u0259nlik v\u0259 siyasi irad\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdir\u0259r\u0259k demi\u015fdir: \u201cBu g\u00fcn Sovet \u0130ttifaq\u0131 bizim dostumuz, qon\u015fumuz v\u0259 m\u00fctt\u0259fiqimizdir. Bu dostlu\u011fa ehtiyac\u0131m\u0131z vard\u0131r. Lakin sabah n\u0259 olaca\u011f\u0131n\u0131 bu g\u00fcn he\u00e7 k\u0259s m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259 bilm\u0259z. Bir vaxt bu d\u00f6vl\u0259t d\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti kimi, Avstriya-Macar\u0131stan kimi par\u00e7alana, ki\u00e7il\u0259 bil\u0259r. Bu g\u00fcn \u0259lind\u0259 b\u0259rk-b\u0259rk tutdu\u011fu mill\u0259tl\u0259r ovuclar\u0131ndan qa\u00e7a bil\u0259rl\u0259r. D\u00fcnya yeni bir d\u00fcz\u0259n\u0259 ke\u00e7\u0259 bil\u0259r. O zaman T\u00fcrkiy\u0259 n\u0259 ed\u0259c\u0259yini bilm\u0259lidir. Bizim bu dostumuzun idar\u0259\u00e7iliyi alt\u0131nda dili bir, dini bir, mahiyy\u0259ti bir qarda\u015flar\u0131m\u0131z vard\u0131r. Onlara sahib \u00e7\u0131xma\u011fa haz\u0131r olmal\u0131y\u0131q\u201d.<\/p>\n<p>Eyni m\u00fcdriklik ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin fikirl\u0259rind\u0259 d\u0259 dol\u011fun \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r: \u201c1991-ci ild\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan \u00f6z d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini \u0259ld\u0259 etdi v\u0259 onu b\u0259rpa etdi. Y\u0259ni, Mustafa Kamal Atat\u00fcrk\u00fcn uzaqg\u00f6r\u0259nliyi bununla da s\u00fcbut olunur. B\u00f6y\u00fck siyas\u0259t\u00e7i h\u0259l\u0259 o vaxt, Az\u0259rbaycan v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u2013 Orta Asiya xalqlar\u0131n\u0131n daim \u0259sar\u0259t alt\u0131nda qalmayacaqlar\u0131n\u0131, \u00f6z m\u00fcst\u0259qillikl\u0259rin\u0259 v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131na nail olacaqlar\u0131n\u0131 hiss edirdi\u201d.<\/p>\n<p>Bu fikirl\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n tarixi, birliyi v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyi yaln\u0131z uzaqg\u00f6r\u0259n siyas\u0259t v\u0259 elmi-tarixi bax\u0131\u015flarla qorunub inki\u015faf etdiril\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>M\u00fcst\u0259qillik ill\u0259rind\u0259 iki d\u00f6vl\u0259t, bir mill\u0259t olan T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan Mustafa Kamal Atat\u00fcrk v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin arzular\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 yeni strategiyalar haz\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131r. Bu strategiyalardan biri 2009-cu ild\u0259 ilk toplant\u0131s\u0131 q\u0259dim t\u00fcrk yurdu Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n T\u00fcrk D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri Sammitidir. Ke\u00e7\u0259n d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 T\u00fcrk D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri T\u0259\u015fkilat\u0131 t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n birliyi, h\u0259m\u00e7inin ortaq m\u0259d\u0259ni-m\u0259n\u0259vi v\u0259 tarixi d\u0259y\u0259rl\u0259rin inki\u015faf etdirilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 m\u00fch\u00fcm f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bu bax\u0131mdan t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n ortaq \u0259d\u0259biyyat\u0131 v\u0259 tarixin\u0259 aid d\u0259rslikl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131 v\u0259 t\u0259dris olunmas\u0131 t\u0259qdir\u0259layiq hadis\u0259 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir. Eyni zamanda, t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n ortaq \u0259lifbas\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmas\u0131 v\u0259 \u00fcmumi istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si yax\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas h\u0259d\u0259fl\u0259rd\u0259n biri kimi m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015fdir. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 T\u00fcrk D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 2023-c\u00fc ild\u0259 Bak\u0131da ke\u00e7iril\u0259n y\u0131\u011f\u0131ncaqda t\u00fcrk respublikalar\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri 34 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259t ortaq t\u00fcrk \u0259lifbas\u0131 haqq\u0131nda m\u00fczakir\u0259l\u0259r aparm\u0131\u015f v\u0259 m\u00fcvafiq q\u0259rararlar q\u0259bul etmi\u015fl\u0259r. Bu, yaln\u0131z m\u0259d\u0259ni sah\u0259d\u0259 deyil, h\u0259m d\u0259 ictimai-siyasi bax\u0131mdan b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik olmu\u015f, t\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda ortaq dil v\u0259 yaz\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin inki\u015faf\u0131na m\u00fch\u00fcm t\u00f6hf\u0259 vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>Cari ilin oktyabr ay\u0131n\u0131n 6-7-d\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 T\u00fcrk D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n (TDT) \u00fczvl\u0259rinin, d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n i\u015ftirak etdiyi zirv\u0259 toplant\u0131s\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. Toplant\u0131da bu qurumun art\u0131q Avropa \u0130ttifaq\u0131 s\u0259viyy\u0259sind\u0259 funksional v\u0259 t\u0259sirli bir t\u0259\u015fkilata \u00e7evrilm\u0259kd\u0259 oldu\u011funu g\u00f6st\u0259r\u0259n m\u00fch\u00fcm q\u0259rarlar q\u0259bul olunmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan Prezidenti sammitd\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131na Qaraba\u011f v\u0259 \u015e\u0259rqi Z\u0259ng\u0259zurun b\u0259rpas\u0131na verdikl\u0259ri d\u0259st\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Eyni zamanda, TDT \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycanda h\u0259rbi t\u0259liml\u0259rin ke\u00e7irilm\u0259si bar\u0259d\u0259 Prezidentin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc t\u0259klifin q\u0259bul olunmas\u0131 t\u0259\u015fkilat\u0131n beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 ir\u0259lil\u0259yi\u015fini bir daha t\u0259sdiql\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>XII Zirv\u0259 toplant\u0131s\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259 Prezidenti R\u0259c\u0259b Tayib \u018frdo\u011fan\u0131n \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda ortaq t\u00fcrk \u0259lifbas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirm\u0259si v\u0259 bu sah\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259rin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sinin vacibliyini vur\u011fulamas\u0131 diqq\u0259t\u0259layiq olmu\u015fdur. O, 34 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259t ortaq t\u00fcrk \u0259lifbas\u0131 \u0259sas\u0131nda t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n d\u00fcnya \u015f\u00f6hr\u0259tli filosof v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 \u00c7ingiz Aytmatovun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na dair t\u0259dqiqat \u0259s\u0259rinin, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u201cO\u011fuznam\u0259l\u0259r\u201d kitab\u0131n\u0131n T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 n\u0259\u015fr olundu\u011funu v\u0259 h\u0259min \u0259s\u0259rl\u0259rin sammit i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131na t\u0259qdim edildiyini b\u0259yan etmi\u015fdir. Bu hadis\u0259l\u0259r T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri birliyinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n t\u0259dbirl\u0259rin yeni m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259m qoymas\u0131n\u0131n, prosesin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndiyinin m\u00fch\u00fcm g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259n biridir.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n ortaq \u00fcnsiyy\u0259t dilinin m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si v\u0259 istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si qar\u015f\u0131da duran vacib m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259ndir. Sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ortaq \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si rus dili olmu\u015f, lakin sovet imperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcqutundan sonra o, bu rolunu itirmi\u015fdir. Bu bo\u015flu\u011fu doldurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn art\u0131q t\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda ortaq \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259si xeyli ir\u0259lil\u0259yi\u015f g\u00f6st\u0259rmi\u015f v\u0259 bu sah\u0259d\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong>&#8211; \u018fb\u00fclf\u0259z m\u00fc\u0259llim, m\u0259lumdur ki, bu il AMEA 80 illik yubileyini qeyd edir. Akademiyan\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc kimi, Az\u0259rbaycan elminin haz\u0131rk\u0131 inki\u015faf yolu il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikir v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rinizi e\u015fitm\u0259k ist\u0259rdik. M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 \u00f6lk\u0259 elminin beyn\u0259lxalq al\u0259m\u0259 interqasiyas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn AMEA-da hans\u0131 istiqam\u0259tl\u0259r\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verilm\u0259lidir?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 1945-ci ild\u0259, y\u0259ni 80 il bundan \u0259vv\u0259l yarad\u0131lm\u0131\u015f Elml\u0259r Akademiyas\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259tl\u0259rinin elmi \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6yr\u0259nilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 b\u00f6y\u00fck u\u011furlar v\u0259 nailiyy\u0259tl\u0259r qazanm\u0131\u015fd\u0131r. X\u00fcsusil\u0259 neft kimyas\u0131 v\u0259 yar\u0131mke\u00e7iricil\u0259r fizikas\u0131 sah\u0259sind\u0259 akademik Yusif M\u0259mm\u0259d\u0259liyev v\u0259 akademik H\u0259s\u0259n Abdullayev \u00fcmumittifaq elmin\u0259 m\u00fch\u00fcm t\u00f6hf\u0259l\u0259r vermi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Eyni zamanda, humanitar elml\u0259r sah\u0259sind\u0259 d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n u\u011furlar \u0259ld\u0259 olunmu\u015fdur. Lakin sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 humanitar v\u0259 ictimai elml\u0259rd\u0259 apar\u0131lan elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si sovet ideologiyas\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq m\u0259cburi \u015f\u0259kild\u0259 saxtala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, x\u00fcsusil\u0259 dilimizin v\u0259 xalq\u0131m\u0131z\u0131n tarixi il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 milli maraqlara zidd olan v\u0259 ger\u00e7\u0259klikd\u0259n uzaq n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259r ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 ikinci d\u0259f\u0259 d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra bu m\u00fcdd\u0259alar haql\u0131 olaraq t\u0259nqid edilmi\u015fdir. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n milli ideologiya v\u0259 milli maraqlar\u0131n qorunmas\u0131 kontekstind\u0259, humanitar elml\u0259rd\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131nda yeni yana\u015fmalar v\u0259 m\u00fcasir konsepsiyalar t\u0259l\u0259b olunur.<\/p>\n<p>Akademiyada humanitar v\u0259 ictimai elml\u0259r sah\u0259sind\u0259 apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar bu t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 uy\u011fun \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259lidir. Bu bax\u0131mdan Akademiya aliml\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131nda milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyimizin inki\u015faf\u0131na xidm\u0259t ed\u0259n yeni v\u0259zif\u0259l\u0259r dayan\u0131r. Bu v\u0259zif\u0259l\u0259r xalq\u0131m\u0131z\u0131n soyk\u00f6k\u00fcn\u00fc, \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131, tarixini v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tini milli ideologiya \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259, \u00fcmumt\u00fcrk kontekstind\u0259 \u00f6yr\u0259nm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir.<\/p>\n<p>M\u00fcst\u0259qillik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Akademiya sistemind\u0259 apar\u0131lan elmi t\u0259dqiqatlar\u0131n beyn\u0259lxalq al\u0259m\u0259 inteqrasiyas\u0131 formala\u015fm\u0131\u015f, beyn\u0259lxalq elmi \u0259laq\u0259l\u0259r geni\u015fl\u0259nmi\u015fdir. Bu g\u00fcn d\u0259 AMEA r\u0259hb\u0259rliyinin f\u0259aliyy\u0259ti \u00e7a\u011fda\u015f d\u00f6vr\u00fcn reall\u0131qlar\u0131na uy\u011fun \u015f\u0259kild\u0259 qurulur v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 yeni \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flara cavab ver\u0259n v\u0259 m\u00fcasir elmi bax\u0131\u015flarla z\u0259nginl\u0259\u015fmi\u015f bir elm oca\u011f\u0131 formala\u015fmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p><strong>\u2013 I Bak\u0131 T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131n t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni inki\u015faf\u0131 v\u0259 t\u0259r\u0259qqisind\u0259 rolunu nec\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirirsiniz?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 1926-c\u0131 ilin fevral\u0131nda, y\u0259ni 100 il bundan \u0259vv\u0259l Bak\u0131da ke\u00e7irilmi\u015f beyn\u0259lxalq miqyasl\u0131 I \u00dcmumittifaq T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131 t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n tarixind\u0259 m\u00fch\u00fcm hadis\u0259 kimi yadda qalm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Sovet imperiyas\u0131n\u0131n bu qurultay\u0131 t\u0259\u015fkil etm\u0259sinin arxas\u0131nda siyasi m\u0259qs\u0259dl\u0259r dayan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u0259lifba m\u0259s\u0259l\u0259si art\u0131q g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirilmi\u015fdi. Az\u0259rbaycanda sovet hakimiyy\u0259ti qurulduqdan sonra, 1922-ci ild\u0259 \u018flifba Komit\u0259si yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu sah\u0259d\u0259 iki \u0259sas qrup formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131: biri \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131n\u0131n islah olunmas\u0131 t\u0259r\u0259fdarlar\u0131, dig\u0259ri is\u0259 lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7idi d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259nl\u0259r idi. \u018fslind\u0259 sovet hakimiyy\u0259tinin \u0259sas m\u0259qs\u0259di t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n \u0259lifbas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259k, Sovet t\u00fcrk respublikalar\u0131 il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin ortaq d\u0259y\u0259rl\u0259rind\u0259n \u0259n vacibi olan \u0259lifba birliyini aradan qald\u0131rmaq v\u0259 onlara kiril \u0259lifbas\u0131n\u0131 t\u0259tbiq etm\u0259kl\u0259 imperiya siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k idi. Lakin h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 sovet hakimiyy\u0259ti h\u0259l\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u00f6hk\u0259m deyildi v\u0259 yuxar\u0131 s\u0259viyy\u0259d\u0259 birba\u015fa bu add\u0131m\u0131 atma\u011fa c\u0259sar\u0259t etmirdil\u0259r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si h\u00f6kum\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn birinci n\u00f6vb\u0259d\u0259 yeni \u0259lifbaya ke\u00e7idin t\u0259min olunmas\u0131 m\u0259qs\u0259dini da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Lakin bu h\u0259r\u0259kat\u0131n ba\u015fqa bir y\u00f6n\u00fc d\u0259, h\u00f6kum\u0259t ist\u0259m\u0259s\u0259 bel\u0259, t\u00fcrk birliyi m\u0259fkur\u0259si v\u0259 ideyas\u0131n\u0131n yenid\u0259n g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259lm\u0259si oldu. Qurultay zaman\u0131 \u0259lifba m\u0259s\u0259l\u0259si il\u0259 yana\u015f\u0131, \u0259d\u0259bi dil, terminologiya, orfoqrafiya, dialektologiya, dil \u0259laq\u0259l\u0259ri, etnoqrafiya, t\u0259sviri s\u0259n\u0259t v\u0259 dig\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r geni\u015f m\u00fczakir\u0259 m\u00f6vzusuna \u00e7evrilmi\u015fdir. H\u00f6kum\u0259t qurultay\u0131n bu formatda ke\u00e7iril\u0259c\u0259yini v\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n yax\u0131nla\u015fmas\u0131na xidm\u0259t ed\u0259c\u0259yini g\u00f6zl\u0259mirdi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, qurultay t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fcmumi lat\u0131n qrafikas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 q\u0259rar\u0131n\u0131 q\u0259bul ets\u0259 d\u0259, bu q\u0259rar yaln\u0131z ka\u011f\u0131z \u00fcz\u0259rind\u0259 qald\u0131 v\u0259 m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r bir t\u00fcrk xalq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ayr\u0131ca \u0259lifba t\u0259rtib edildi. Qurultay b\u00f6y\u00fck rezonans yaratd\u0131 v\u0259 bu sovet r\u0259hb\u0259rliyini qorxuya sald\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259, az sonra \u00fcmumittifaq miqyas\u0131nda \u0259sl t\u00fcrkoloqlara qar\u015f\u0131 repressiya dal\u011fas\u0131 t\u0259tbiq olundu, qurultay\u0131n f\u0259al i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n bir \u00e7oxu pant\u00fcrkist dam\u011fas\u0131 il\u0259 h\u0259bs edildi, s\u00fcrg\u00fcn olundu v\u0259 ya g\u00fcll\u0259l\u0259ndi. Bel\u0259likl\u0259, repressiyalara baxmayaraq, T\u00fcrkoloji Qurultay t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n inki\u015faf v\u0259 t\u0259r\u0259qqisind\u0259 m\u00fch\u00fcm hadis\u0259 kimi tarix\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. Qurultayda ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n v\u0259 m\u00fczakir\u0259 olunan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r bu g\u00fcn d\u0259 \u00f6z aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyur v\u0259 t\u00fcrkoloji t\u0259dqiqatlar \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir elmi m\u0259nb\u0259 olaraq qal\u0131r.<\/p>\n<p>T\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, \u00f6lk\u0259 Prezidentinin S\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 2006-c\u0131 ild\u0259 T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131n 80 illiyi Az\u0259rbaycanda AMEA-da t\u0259nt\u0259n\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 qeyd olundu. Bu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n, t\u00fcrk respublikalar\u0131n\u0131n elm adamlar\u0131 Bak\u0131da beyn\u0259lxalq konfransda topla\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259, y\u0259ni 2025-ci ilin 30 sentyabr tarixind\u0259 AMEA-da I T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131n 100 illiyi \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 \u201cD\u00fcn\u0259nd\u0259n bu g\u00fcn\u0259 Birinci T\u00fcrkoloji Qurultay: \u00fcmumt\u00fcrk humanitar elmi fikrinin 100 ili v\u0259 perspektivl\u0259ri\u201d m\u00f6vzusunda beyn\u0259lxalq konfrans\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si he\u00e7 d\u0259 t\u0259sad\u00fcfi deyildir. \u0130nan\u0131r\u0131q ki, qurultay\u0131n 100 illiyi g\u0259l\u0259n il d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 v\u0259 beyn\u0259lxalq miqyasda t\u0259nt\u0259n\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 qeyd olunacaqd\u0131r. \u00c7\u00fcnki, t\u00fcrkoloji ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n yenid\u0259n t\u0259\u015fkili v\u0259 inki\u015faf\u0131 milli dil\u00e7iliyin m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259sin\u0259, h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan dilinin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rinin qorunmas\u0131na, t\u0259dqiqin\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli t\u00f6hf\u0259 ver\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>N\u0259rgiz Q\u018fHR\u018fMANOVA,<br \/>\nAMEA R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti aparat\u0131n\u0131n \u0130ctimaiyy\u0259tl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r,<br \/>\nm\u0259tbuat v\u0259 informasiya \u015f\u00f6b\u0259sinin Elektron informasiya sektorunun m\u00fcdiri<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>Az\u0259rbaycan.media<\/strong>\u00a0<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 kommunikativ sintaksis, c\u00fcml\u0259nin aktual \u00fczvl\u0259nm\u0259si, struktur-semantika kimi sah\u0259l\u0259r t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. M\u0259tn dil\u00e7iliyi, funksional dil\u00e7ilik v\u0259 diskurs t\u0259dqiqatlar\u0131 art\u0131q daha \u00f6n\u0259mli v\u0259 prioritet sah\u0259l\u0259r kimi formala\u015f\u0131r. Eyni&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":56029,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,74],"tags":[],"class_list":["post-56028","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-manset","category-musahib"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56028","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56028"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56028\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":56031,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56028\/revisions\/56031"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/56029"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56028"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56028"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56028"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}