{"id":51118,"date":"2025-09-02T08:03:50","date_gmt":"2025-09-02T04:03:50","guid":{"rendered":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=51118"},"modified":"2025-09-02T08:03:50","modified_gmt":"2025-09-02T04:03:50","slug":"seyid-ezim-ateist-idimi-arasdirma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/azerbaycan.media\/?p=51118","title":{"rendered":"Seyid \u018fzim ateist idimi? &#8211; ARA\u015eDIRMA"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Seyid \u018fzim \u015eirvaninin ictimai motivli \u015feirl\u0259rind\u0259 \u0259n \u00e7ox diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n riyakar din xadiml\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 olan neqativ m\u00fcnasib\u0259t, b\u0259z\u0259n is\u0259 h\u0259tta nifr\u0259tdir. Lakin o he\u00e7 zaman Allah\u0131 inkar etmir, \u0130slam dinin\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015f\u0131r v\u0259 \u0259sl ibad\u0259t yolunu tutan h\u0259qiqi ruhanil\u0259ri t\u0259nqid etmirdi. Seyid \u018fzim yaln\u0131z istinad vasit\u0259si kimi Qurandan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, \u0130slam v\u0259 \u015f\u0259ri\u0259t ehkamlar\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 bayraq tutub xalq\u0131 istismar ed\u0259n imtiyazl\u0131 silkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00f6vqed\u0259 dayan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>\u00c7\u00fcnki bir ziyal\u0131 olaraq, o ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc ki, h\u0259min insanlar \u00fc\u00e7\u00fcn din m\u00f6vcud feodal-patriarxal m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri davam etdir\u0259 bilm\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc \u0259la bir vasit\u0259dir v\u0259 onlar, \u0259slind\u0259, \u015f\u0259r\u0259 qulluq ed\u0259n ruhanil\u0259rin xidm\u0259tl\u0259rind\u0259n gen-bol yararlan\u0131rlar. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, Seyid \u018fzimin ictimai motivli \u015feirl\u0259rinin \u0259sas t\u0259nqid h\u0259d\u0259fl\u0259ri yalan\u00e7\u0131 vaizl\u0259r, riyakar zahidl\u0259r, iki\u00fczl\u00fc abidl\u0259r idi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Al\u0259m\u0259 fitn\u0259 salan m\u0259d\u0259ni-\u015f\u0259rdir vaiz,<\/p>\n<p>Ha\u015f\u0259lillah dem\u0259n\u0259m m\u0259n ki, b\u0259\u015f\u0259rdir vaiz.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u015eairin vaizi \u201c\u015f\u0259r m\u0259d\u0259ni\u201d adland\u0131rmas\u0131 t\u0259sad\u00fcfi deyil. \u00c7\u00fcnki yalan\u00e7\u0131 din<\/p>\n<p>xadiml\u0259ri \u0130slam\u0131n ad\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k sad\u0259, avam camaat\u0131 q\u0259fl\u0259td\u0259 saxlay\u0131r, c\u0259h\u0259nn\u0259m qorxusu il\u0259 onlar\u0131 savadlanmaqdan, elm v\u0259 bilik \u0259ld\u0259 etm\u0259kd\u0259n \u00e7\u0259kindirir, xalq\u0131n ir\u0259li getm\u0259sin\u0259 imkan vermir, \u00f6zl\u0259rind\u0259n uydurduqlar\u0131 fitvalarla \u0259halini xof alt\u0131nda saxlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Ona g\u00f6r\u0259 Seyid \u018fzimin ruhanil\u0259rd\u0259 \u0259n nifr\u0259t etdiyi x\u00fcsusiyy\u0259t onlar\u0131n riyakar olmas\u0131 idi: zahir\u0259n \u00f6z\u00fcn\u00fc ibad\u0259t \u0259hli, t\u0259qval\u0131 Allah qulu kimi g\u00f6st\u0259r\u0259n bu \u201cm\u00f6minl\u0259r\u201d gizlind\u0259 spirtli i\u00e7ki i\u00e7ir, r\u00fc\u015fv\u0259t al\u0131r, ey\u015f-i\u015fr\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur, bir s\u00f6zl\u0259, h\u0259r c\u00fcr g\u00fcnaha \u0259l at\u0131rd\u0131lar. Ona g\u00f6r\u0259 \u015fair deyir ki, s\u0259n ki \u00f6z\u00fcn bu q\u0259d\u0259r g\u00fcnah i\u015fl\u0259yirs\u0259n, n\u0259 ixtiyar\u0131n var ki, b\u0259nd\u0259 il\u0259 Yaradan aras\u0131na girir, g\u00fcnahlar\u0131m\u0131z\u0131n ba\u011f\u0131\u015flanmayaca\u011f\u0131na dair fitva verirs\u0259n? Ax\u0131 g\u00fcnahs\u0131z insan yoxdur v\u0259 kimi ba\u011f\u0131\u015flay\u0131b, kimin g\u00fcnah\u0131n\u0131 \u0259fv etm\u0259y\u0259c\u0259yini Allahdan ba\u015fqa bir kims\u0259 bilm\u0259z.<\/p>\n<p>Zahid, tutal\u0131m h\u0259\u015fr g\u00fcn\u00fc duz\u0259xiy\u0259m m\u0259n,<\/p>\n<p>Hardan g\u0259lib\u0259n s\u0259n, g\u00f6r\u0259k oldun bel\u0259 eym\u0259n,<\/p>\n<p>S\u0259n qullar il\u0259 r\u0259bbin \u0259das\u0131n n\u0259 bilirs\u0259n,<\/p>\n<p>Bakim n\u0259 m\u0259nim duz\u0259xin at\u0259\u015fg\u0259d\u0259sind\u0259n,<\/p>\n<p>Almazsa \u0259g\u0259r l\u00fccceyi-\u00e7e\u015fmi-t\u0259ri m\u0259nd\u0259n.<\/p>\n<p>H\u0259tta q\u0259z\u0259ll\u0259rind\u0259n birind\u0259 deyir ki, zahidl\u0259 behi\u015ft\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259kd\u0259ns\u0259, Seyidl\u0259 (\u00f6z \u0259qid\u0259sind\u0259 olan insanlar\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur) c\u0259h\u0259nn\u0259m at\u0259\u015find\u0259 yanmaq daha yax\u015f\u0131d\u0131r. B\u0259s \u015fairin din xadiml\u0259rin\u0259 bu s\u0259viyy\u0259d\u0259 nifr\u0259tinin s\u0259b\u0259bi n\u0259 idi?<\/p>\n<p>B\u0259llidir ki, \u0130slam dini \u00e7ar Rusiyas\u0131 \u015f\u0259raitind\u0259 Orta Asiya, Qazax\u0131stan, \u015eimali<\/p>\n<p>Qafqaz, Zaqafqaziya, Volqaboyu v\u0259 ba\u015fqa xalqlar\u0131n m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi aras\u0131nda imperiyan\u0131n daya\u011f\u0131na \u00e7evrilmi\u015fdi. \u00c7arizmin m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik siyas\u0259ti il\u0259 yerli burjuaziya v\u0259 ba\u015fqa hakim t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rin sad\u0259 camaat \u0259leyhin\u0259 m\u0259nafeyi bir n\u00f6qt\u0259d\u0259 k\u0259si\u015firdi. M\u0259hz dinin m\u00fcs\u0259lman xalqlar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259ki g\u00fccl\u00fc t\u0259sirind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, onlar bu \u00fcmumi m\u0259nafeyi p\u0259rd\u0259l\u0259y\u0259 bilirdil\u0259r. Bu i\u015fd\u0259 is\u0259 onlara \u00f6z\u00fcn\u00fcn maddi rifah\u0131n\u0131 h\u0259r \u015feyd\u0259n \u00e7ox d\u0259y\u0259rl\u0259ndir\u0259n \u201cruhanil\u0259r\u201d yard\u0131m\u00e7\u0131 olurdular.<\/p>\n<p>\u00c7ar hakimiyy\u0259ti bu xidm\u0259tl\u0259rin m\u00fcqabilind\u0259 onlar\u0131 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirirdi. \u201cAli ruhanil\u0259r\u0259 zad\u0259gan h\u00fcquqlar\u0131 verilmi\u015fdi. M\u0259scid ruhanil\u0259ri is\u0259 \u201cF\u0259xri v\u0259t\u0259nda\u015flar\u201d say\u0131l\u0131rd\u0131lar. Hakimiyy\u0259t onlar\u0131n torpaq \u00fcz\u0259rind\u0259ki x\u00fcsusi m\u00fclkiyy\u0259tini toxunulmaz elan edir, vergil\u0259rd\u0259n v\u0259 dig\u0259r m\u00fck\u0259ll\u0259fiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n azad edir, m\u00fckafatland\u0131r\u0131rd\u0131. \u00c7arizm m\u00fcs\u0259lman ruhanil\u0259rin\u0259 yerli \u0259haliy\u0259 verm\u0259diyi bir s\u0131ra h\u00fcquq v\u0259 imtiyazlar da vermi\u015fdi.\u201d \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, bu, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada istismar\u00e7\u0131 c\u0259miyy\u0259tl\u0259rd\u0259 sinfi ziddiyy\u0259tl\u0259ri \u00f6rt-basd\u0131r etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u0259n s\u0131nanm\u0131\u015f bir \u00fcsuldur.<\/p>\n<p>\u0130\u015f\u011fal\u00e7\u0131 rus imperiyas\u0131n\u0131n hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 \u0130slam dininin qayda-qanunlar\u0131n\u0131 v\u0259 \u015f\u0259ri\u0259t ehkamlar\u0131n\u0131 \u00f6z xeyrin\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259n m\u00fcs\u0259lman ruhani silki \u0259halini ita\u0259td\u0259 saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259zar\u0259t\u00e7i rolunu ifa edirdi. S. \u018f. \u015eirvani d\u0259 \u0259lin\u0259 q\u0259l\u0259m ald\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u0259n c\u0259miyy\u0259td\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc bu neqativ hallara qar\u015f\u0131 bigan\u0259 qala bilmirdi; onun m\u00fcbariz\u0259 \u00fcsulu is\u0259 h\u0259qiq\u0259ti \u00f6z misralar\u0131nda xalqa \u00e7atd\u0131rmaq idi. Odur ki, onun \u015feirl\u0259rind\u0259ki haqq s\u0259si \u0259zil\u0259n xalq\u0131n ruporuna \u00e7evrilirdi.<\/p>\n<p>C\u0259nn\u0259t\u0259 getdi v\u0259 ya duz\u0259x\u0259 m\u00fcrd\u0259, n\u0259 q\u0259min,<\/p>\n<p>\u0130rsin\u0259 dik g\u00f6z\u00fcv\u00fc, k\u00fcl\u00e7\u0259v\u00fc h\u0259lvas\u0131na bax.<\/p>\n<p>\u0130st\u0259yir c\u0259nn\u0259ti zahid bu q\u0259d\u0259r hiyl\u0259 il\u0259,<\/p>\n<p>\u018fbl\u0259hin fikrini g\u00f6r, dild\u0259 t\u0259m\u0259nnas\u0131na bax.<\/p>\n<p>R\u00fc\u015fv\u0259txor, ba\u015fqas\u0131n\u0131n mal\u0131na g\u00f6z dik\u0259n m\u00fcft\u0259xor din adam\u0131 \u2013 zahid v\u0259 vaiz<\/p>\n<p>obrazlar\u0131 Seyid \u018fzimin \u00e7oxlu sayda \u015feirl\u0259rinin, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259, q\u0259z\u0259ll\u0259rinin t\u0259nqid h\u0259d\u0259fin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. F\u00fczulinin \u201cK\u00f6n\u00fcl, s\u0259ccad\u0259y\u0259 basma ayaq, t\u0259sbih\u0259 \u0259l urma\u201d, \u201cC\u0259h\u0259nn\u0259md\u0259n verir a\u015fiql\u0259r\u0259 h\u0259r g\u00fcn x\u0259b\u0259r vaiz\u201d misralar\u0131 il\u0259 ba\u015flayan q\u0259z\u0259ll\u0259ri, \u201cEy \u015feyx\u201d, \u201cEy vaiz\u201d r\u00fcbail\u0259ri, \u015fairin \u201cb\u00fct\u00fcn yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na s\u0259p\u0259l\u0259nmi\u015f satirik misralar\u0131, beytl\u0259ri\u201d Seyid \u018fzim \u00fc\u00e7\u00fcn ilham qayna\u011f\u0131 olmu\u015f, dahi s\u0259l\u0259finin lirikas\u0131ndan b\u0259hr\u0259l\u0259n\u0259r\u0259k eyni motivl\u0259ri m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259 \u00f6z yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda istifad\u0259 etmi\u015fdir. Seyid \u018fzimin ya\u015fay\u0131b-yaratd\u0131\u011f\u0131 XIX y\u00fczillikd\u0259ki ictimai m\u00fchit \u00fc\u00e7 \u0259sr \u0259vv\u0259l F\u00fczulinin \u015fikay\u0259tl\u0259ndiyi orta \u0259srl\u0259rd\u0259ki c\u0259miyy\u0259td\u0259n bir o q\u0259d\u0259r d\u0259 f\u0259rql\u0259nmirdi: eyni haqs\u0131zl\u0131qlar, xalq\u0131 soyub-talamaq, m\u00fcft\u0259 yem\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunan \u00fcsullar iki\u00fczl\u00fc, riyakar zahid v\u0259 vaizl\u0259rin b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 k\u00f6m\u0259yin\u0259 \u00e7at\u0131rd\u0131. F\u00fczuli deyirdi:<\/p>\n<p>Saq\u0131n, pamal olursan buriyat\u0259k, m\u0259scid\u0259 girm\u0259,<\/p>\n<p>V\u0259 g\u0259r na\u00e7ar girs\u0259n, onda minb\u0259r kimi \u00e7ox durma.<\/p>\n<p>Seyid \u018fzim deyirdi:<\/p>\n<p>D\u00f6\u015f\u0259nm\u0259 buriyat\u0259k m\u0259scid i\u00e7r\u0259 s\u0259cdeyi-s\u0259hv\u0259,<\/p>\n<p>\u00d6z\u00fc bu s\u0259hvdir, pamali-x\u0259lqi-ruzigar olma.<\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, n\u0259 F\u00fczuli, n\u0259 d\u0259 Seyid \u018fzim \u201cm\u0259scid\u0259 girm\u0259\u201d dey\u0259rk\u0259n \u0130slam<\/p>\n<p>dinini, ona m\u0259xsus ibad\u0259tl\u0259ri pisl\u0259m\u0259k niyy\u0259ti da\u015f\u0131mam\u0131\u015flar \u2013 h\u0259r iki \u015fairin<\/p>\n<p>m\u0259qs\u0259di din ad\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k fanatizmi yayan yalan\u00e7\u0131 dindarl\u0131\u011f\u0131 t\u0259nqid etm\u0259k olmu\u015fdur. \u201cAyaqalt\u0131 kimi m\u0259scidin yerin\u0259 s\u0259rilm\u0259 ki, ayaqlar alt\u0131nda qalmayasan\u201d, \u2013 dey\u0259n \u015fairin \u0259sl fikri budur ki, ham\u0131ya qo\u015fulub, s\u0259n d\u0259 bu riyakarlardan olma. \u015eair vaizl\u0259rin daim c\u0259h\u0259nn\u0259m qorxusu il\u0259 avam camaat\u0131 xof alt\u0131nda saxlamas\u0131ndan cana doymu\u015fdur; onlar \u0130slam dinini sevdirm\u0259k, onu insanlara m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 tan\u0131tmaq \u0259v\u0259zin\u0259, qorxu t\u0259lqin ed\u0259r\u0259k, \u0259halini \u015f\u0259ri\u0259tin \u00e7ox vaxt \u00f6z xeyirl\u0259rin\u0259 uydurduqlar\u0131 ehkamlar\u0131na \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur edirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Can m\u0259\u015famin\u0259 g\u0259lir buyi-riya m\u0259scidd\u0259n,<\/p>\n<p>G\u00f6rm\u0259dim \u00f6mrd\u0259 bir z\u00f6vq\u00fc s\u0259fa m\u0259scidd\u0259n.<\/p>\n<p>Buriyat\u0259k d\u00f6\u015f\u0259nir m\u0259scid\u0259 h\u0259rd\u0259n zahid,<\/p>\n<p>Heyf t\u0259rk olmad\u0131 \u0259sla bu riya m\u0259scidd\u0259n.<\/p>\n<p>Diqq\u0259t ets\u0259k, g\u00f6r\u0259rik ki, Seyid \u018fzimin zahid v\u0259 vaizl\u0259ri t\u0259nqid ed\u0259n \u015feirl\u0259rind\u0259 bu obrazlarla \u201criya\u201d k\u0259lm\u0259si h\u0259mi\u015f\u0259 yana\u015f\u0131 g\u0259lir. Dem\u0259li, h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259, \u015fairin t\u0259nqid h\u0259d\u0259fi \u0130slam dini v\u0259 h\u0259qiqi ruhanil\u0259r deyil, m\u0259hz yalan\u00e7\u0131 din xadiml\u0259ri olmu\u015fdur. Riyakar dindarlar\u0131n t\u0259nqidi o d\u00f6vrd\u0259 t\u0259kc\u0259 Seyid \u018fzim yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn xarakterik deyildi; \u015feirl\u0259rind\u0259 asketizm\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan \u018fb\u00fclh\u0259s\u0259n Raci, Molla A\u011fa Bixud, Abdulla b\u0259y Asi, Bahar \u015eirvani, \u0130sk\u0259nd\u0259r a\u011fa \u015eair v\u0259 b. lirikas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259xlaqi-ictimai ideal arzusu, humanizm, m\u0259n\u0259vi azadl\u0131q h\u0259mi\u015f\u0259 prioritet m\u00f6vzu olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Seyyida, bunca ki m\u0259scidd\u0259n edill\u0259r nifr\u0259t,<\/p>\n<p>N\u0259 g\u00f6r\u00fcbl\u0259r, g\u00f6r\u0259s\u0259n kim, \u015f\u00fc\u0259ra m\u0259scidd\u0259n.<\/p>\n<p>Bu \u015feirl\u0259rd\u0259 bir-birin\u0259 zidd iki t\u0259r\u0259f qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r: dinin ehkamlar\u0131ndan avam<\/p>\n<p>camaat\u0131 \u0259ld\u0259 saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259l\u0259 vasit\u0259si kimi istifad\u0259 ed\u0259n zahid v\u0259 vaiz obrazlar\u0131 v\u0259 \u00f6mr\u00fcn\u00fcn m\u0259nas\u0131n\u0131 h\u0259yat\u0131n nem\u0259tl\u0259rind\u0259n z\u00f6vq almaqda g\u00f6r\u0259n azadfikirli arif obraz\u0131. Birincil\u0259rin t\u0259bli\u011f etdiyi m\u0259kan m\u0259scid, arifin \u00fcst\u00fcnl\u00fck verdiyi poetik m\u0259kan is\u0259 meyxan\u0259dir.<\/p>\n<p>Seyid \u018fzimi din xadiml\u0259rind\u0259n naraz\u0131 salan c\u0259h\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 \u0130slamda t\u0259riq\u0259t ayr\u0131-se\u00e7kiliyi m\u0259s\u0259l\u0259si idi. O ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc ki, bu ixtilaf\u0131 araya m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 \u201cruhanil\u0259r\u201d salm\u0131\u015flar, lakin s\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259 ortaya at\u0131lm\u0131\u015f bu dini ayr\u0131-se\u00e7kiliyin daha d\u0259rin \u2013 siyasi m\u0259qs\u0259dl\u0259r g\u00fcdd\u00fcy\u00fcn\u00fc, y\u0259qin ki, \u015fair bilmirdi.<\/p>\n<p>Dinc xalq\u0131n aras\u0131nda ixtilafa s\u0259b\u0259b olan s\u00fcnni-\u015fi\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 neqativ m\u00fcnasib\u0259tini is\u0259 Seyid \u018fzim \u015feirl\u0259rind\u0259, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259, satiralar\u0131nda s\u0259rgil\u0259mi\u015fdir. O\u011fluna m\u00fcraci\u0259tl\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u015feirl\u0259rd\u0259n birind\u0259 m\u00fc\u0259llif deyir ki, m\u0259n \u00f6z\u00fcm \u015fi\u0259 olsam da, o biril\u0259rin\u0259 d\u0259 m\u00fcxalif deyil\u0259m \u2013 \u0259g\u0259r \u018fbub\u0259kr, Osman, \u00d6m\u0259r g\u00fcnah edibl\u0259rs\u0259, c\u0259zan\u0131 Allahdan alacaqlar. H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabiy\u0259 \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 \u015feirind\u0259 S. \u018f. \u015eirvani camaat\u0131n avaml\u0131\u011f\u0131ndan \u015fikay\u0259tl\u0259n\u0259r\u0259k deyir ki, h\u0259r vilay\u0259td\u0259 be\u015f-on q\u0259s\u0259b\u0259, h\u0259r q\u0259s\u0259b\u0259d\u0259<\/p>\n<p>d\u0259 \u0259lli min seyid, axund, d\u0259rvi\u015f, m\u0259rsiy\u0259xan v\u0259 s. var. O \u00e7al\u0131\u015f\u0131r xalqa ba\u015fa sals\u0131n ki, yaln\u0131z dini elml\u0259r\u0259 yiy\u0259l\u0259nm\u0259kl\u0259 savadl\u0131 olmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil, savads\u0131zl\u0131\u011f\u0131n n\u0259tic\u0259sidir ki, fikri yaln\u0131z xalq\u0131 soymaq olan \u201choqqabazi-naqabil\u201dl\u0259r camaata yalanlar\u0131yla t\u0259l\u0259 qurur, din qarda\u015flar\u0131 aras\u0131na ixtilaf sal\u0131rlar.<\/p>\n<p>X\u0259lq\u0259 bunlar ham\u0131 qurublar dam,<\/p>\n<p>Bir bunu annam\u0131r bu q\u00f6vmi-avam.<\/p>\n<p>\u015ei\u0259miz s\u00fcnniy\u0259 ed\u0259r t\u00f6hm\u0259t,<\/p>\n<p>S\u00fcnnimiz \u015fi\u0259d\u0259n ed\u0259r qeyb\u0259t.<\/p>\n<p>Bizi pu\u00e7 etdi \u015fi\u0259, s\u00fcnni s\u00f6z\u00fc,<\/p>\n<p>\u018fhli-islam\u0131n oldu kur g\u00f6z\u00fc.<\/p>\n<p>\u018fn t\u0259\u0259ss\u00fcf do\u011furan c\u0259h\u0259t d\u0259 budur ki, \u015fairin XIX \u0259srd\u0259 \u00fcr\u0259k a\u011fr\u0131s\u0131 il\u0259 b\u0259hs etdiyi m\u0259tl\u0259bl\u0259r, t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bu g\u00fcn d\u0259 \u00f6z aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 saxlamaqdad\u0131r. Bel\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, biz d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzi etibaril\u0259 h\u0259l\u0259 h\u0259min \u0259sri adlay\u0131b ke\u00e7\u0259 bilm\u0259mi\u015fik.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, S. \u018f. \u015eirvaninin dinl\u0259r\u0259 v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif dini \u0259qid\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7ox tolerant<\/p>\n<p>yana\u015fmas\u0131 vard\u0131r; onun \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6n\u0259mli olan insan\u0131n dini m\u0259nsublu\u011fu deyil, m\u0259n\u0259vi keyfiyy\u0259tl\u0259ridir. Odur ki, \u015feirl\u0259rind\u0259 d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 vur\u011fulay\u0131r ki, Allah n\u0259 \u0259r\u0259b, n\u0259 z\u0259nci, n\u0259 fir\u0259ngdir, y\u0259ni Allah birdir v\u0259 b\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 \u00f6z aralar\u0131nda dini, irqi ayr\u0131 &#8211; se\u00e7kilik aparmamal\u0131d\u0131rlar. Seyid \u018fzim bir \u00e7ox \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 dini m\u0259nsubluqdan as\u0131l\u0131 olmadan savadl\u0131, d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc olma\u011f\u0131, dill\u0259ri \u00f6yr\u0259nm\u0259yin vacibliyini t\u0259bli\u011f edir.<\/p>\n<p>S. \u018f. \u015eirvani \u00f6z yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u0130slam dininin m\u0259n\u0259vi \u0259sar\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fsa da, he\u00e7 vaxt onu laz\u0131ms\u0131z, Quran oxuyub \u00f6yr\u0259nm\u0259yi s\u0259m\u0259r\u0259siz hesab etm\u0259mi\u015fdir. Lakin b\u0259z\u0259n t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar \u015fairin bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 m\u00fcnasib\u0259tind\u0259n b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n ifrata vararaq, onun \u0130slama v\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259s kitab\u0131na qar\u015f\u0131 oldu\u011fu fikrini ir\u0259li s\u00fcr\u0259r\u0259k, obyektivlikd\u0259n uzaq d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fl\u0259r. Halbuki \u015fairin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na diqq\u0259t ets\u0259k, \u015fahid olar\u0131q ki, Seyid \u018fzim \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 rus dili v\u0259 \u00f6z dilimizl\u0259 yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 \u0259r\u0259b dilinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sinin vacibliyini vur\u011fulam\u0131\u015f, Quran\u0131n Allah k\u0259lam\u0131 oldu\u011funu, onu \u00f6yr\u0259nm\u0259kl\u0259 Yaradan\u0131n sirl\u0259rin\u0259 vaqif olma\u011f\u0131n m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 qeyd etmi\u015fdir. O\u011fluna m\u00fcraci\u0259tl\u0259rinin birind\u0259 \u015fair Quran haqq\u0131nda deyir:<\/p>\n<p>\u0130ns\u00fc cinn olsa c\u0259m, ey dana,<\/p>\n<p>Ed\u0259 bilm\u0259z bir ay\u0259sin in\u015fa.<\/p>\n<p>H\u0259q k\u0259lami hara, k\u0259lami-b\u0259\u015f\u0259r?<\/p>\n<p>Onu inkar ed\u0259n b\u0259lay\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r.<\/p>\n<p>S. \u018f. \u015eirvaninin \u0259ks\u0259r t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n da qeyd etdiyi kimi, \u015fair ateist olmam\u0131\u015f, dini inkar etm\u0259mi\u015f, yaln\u0131z yalan\u00e7\u0131 dindarl\u0131\u011fa v\u0259 dinin m\u0259n\u0259vi \u0259sar\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. \u015eair dindarlar\u0131n uydurdu\u011fu, h\u0259qiq\u0259td\u0259 \u0130slama zidd olan ayin v\u0259 m\u0259rasiml\u0259ri pisl\u0259s\u0259 d\u0259, onun t\u0259nqidi birba\u015fa dinin \u00f6z\u00fcn\u0259 y\u00f6n\u0259lm\u0259diyind\u0259n sovet d\u00f6vr\u00fc t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 onun d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259ki bu c\u0259h\u0259ti m\u0259hdud, z\u0259if v\u0259 ziddiyy\u0259tli x\u00fcsusiyy\u0259t kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-51120\" src=\"https:\/\/azerbaycan.media\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/6847c18983c4a6847c18983c4b17495330656847c18983c486847c18983c49-1024x683.png\" alt=\"\" width=\"1024\" height=\"683\" srcset=\"https:\/\/azerbaycan.media\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/6847c18983c4a6847c18983c4b17495330656847c18983c486847c18983c49-1024x683.png 1024w, https:\/\/azerbaycan.media\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/6847c18983c4a6847c18983c4b17495330656847c18983c486847c18983c49-768x512.png 768w, https:\/\/azerbaycan.media\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/6847c18983c4a6847c18983c4b17495330656847c18983c486847c18983c49.png 1200w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/p>\n<p><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>M\u0259tan\u0259t Vahid<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>Az\u0259rbaycan.media<\/strong><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; Seyid \u018fzim \u015eirvaninin ictimai motivli \u015feirl\u0259rind\u0259 \u0259n \u00e7ox diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n riyakar din xadiml\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 olan neqativ m\u00fcnasib\u0259t, b\u0259z\u0259n is\u0259 h\u0259tta nifr\u0259tdir. Lakin o he\u00e7 zaman Allah\u0131 inkar etmir,&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":51119,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[52],"tags":[],"class_list":["post-51118","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51118","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=51118"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51118\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":51122,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51118\/revisions\/51122"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/51119"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=51118"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=51118"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/azerbaycan.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=51118"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}